Ελπίδα και τύφλωση

 "Ελπίδα είναι η σύγχυση της επιθυμίας για ένα πράγμα,

με την πιθανότητά του να συμβεί."

-A. Schopenhauer

J. W. Waterhouse (1849-1917)

 Υπάρχει αυτός ο όμορφος μύθος του Ησίοδου για το πιθάρι (και όχι κουτί) της Πανδώρας. Όλοι όσοι μετέχουν της Ελληνικής παιδείας τον γνωρίζουν. Η Πανδώρα άνοιξε το πιθάρι με δικιά της βούληση και ως γνωστό ελευθερώθηκαν από μέσα όλα τα κακά - δεινά της ανθρωπότητας. Η ελεύθερη βούληση της Πανδώρας έχει άμεση σχέση με τα κακά της ανθρωπότητας: είναι οι επιθυμίες μας όπως πολύ όμορφα μας δείχνει ο Νεφέστορας σε αυτή του την ανάρτηση. Η Πανδώρα βλέποντας το κακό που προκάλεσε κλείνει τρομαγμένη το πιθάρι αφήνοντας μέσα μόνο την ελπίδα. Αλλά γιατί έμεινε μέσα η ελπίδα; Πολύ καιρό έψαχνα μία απάντηση. Μια βόλτα στο διαδίκτυο θα σας πείσει ότι οι απόψεις διίστανται. Άλλοι λένε ότι επίτηδες το έκαναν οι θεοί για να μας στερήσουν την ελπίδα, ενώ άλλοι υποστηρίζουν ότι μας ευσπλαχνίστηκαν και μας άφησαν την ελπίδα. Εμένα δεν με ικανοποιεί καμία από τις δύο απαντήσεις. Η πρώτη γιατί ξέρουμε την λαϊκή ρήση: "η ελπίδα πεθαίνει πάντα τελευταία", που ίσως έχει τις ρίζες της στον Σοφοκλή (ετυμ.: αυτός που δοξάζει την σοφία) ο οποίος έλεγε ότι "τους πιο πολλούς ανθρώπους τους τρέφει η ελπίδα". Η δεύτερη γιατί ο Ησίοδος μας αφήνει ένα ακόμα στοιχείο: οι θεοί ήταν κακοπροαίρετοι απέναντι στην ανθρωπότητα στην πράξη τους αυτή. Καταλήγω έτσι στο συμπέρασμα ότι η πραγματική βούληση των θεών ήταν να ελευθερωθούν όλα τα κακά αλλά να μείνει η ελπίδα φυλακισμένη στα σκοτάδια του πιθαριού.

Φυλακισμένη όπως ανελεύθερος είναι και ο κάθε άνθρωπος που φοβάται. Και αυτό είναι το κλειδί που εγώ τουλάχιστον νομίζω ότι βρήκα για να κατανοήσω το μύθο. Ο φόβος για τα δεινά κρατά φυλακισμένη την ελπίδα, γιατί χωρίς φόβο δεν την έχεις ανάγκη. "Γιατί η ελπίδα είναι ένα πουλί που ζει μόνο μέσα σε κλουβί, αν το αφήσεις ελεύθερο πεθαίνει." (Η πρόταση δανεισμένη από μια εξαιρετική ταινία.)

η-υποχρεωτική-γοητεία-του-αγνώστου

Υπάρχει το "δίλημμα" που πολύ εύστοχα δίνει σε σκίτσο ο Ιωάννου (σε ομοιωματικά γιατί αν το καλοσκεφτείς δεν υπάρχει δίλημμα: είναι υποχρεωτική, μας λέει ο σκιτσογράφος, η γοητεία του αγνώστου). Όμως όλοι οι υποψήφιοι σωτήρες σου, κατάφεραν να το διαστρεβλώσουν σε ένα ψεύτικο δίλημμα: το "νεκροταφείο" (δέστε εδώ γιατί είναι τόσο εύστοχη αυτή η μεταφορά-εικόνα του Ιωάννου) στο παρουσιάζουν σαν την μοναδική σου ελπίδα και το άγνωστο ως ότι χειρότερο μπορεί να σου συμβεί. 

Τώρα γιατί εσύ πιστεύεις ότι το άγνωστο είναι ότι χειρότερο μπορεί να σου συμβεί, εγώ δεν το καταλαβαίνω. Δεν το καταλαβαίνω γιατί στη ζωή μας όλα άγνωστα είναι. Πες με χαζό αλλά δεν καταλαβαίνω ούτε την ελπίδα που δείχνεις για ένα δρόμο δοκιμασμένο, προμελετημένο, με όρους που μπορείς να διαβάσεις και του οποίου την εμπειρία ήδη έχεις.  Μόνο τυφλός θα πίστευε ότι ο δρόμος για την σωτηρία μας περνά από το "νεκροταφείο": την υποχρεωτική εξαθλίωση, πείνα, απώλεια κάθε αξιοπρέπειας,  και τελικά το θάνατο και άλλων συνανθρώπων μας.

Σου πετάξανε ένα σκουπιδάκι στο μάτι που σε εμποδίζει να δεις την αλήθεια· το σκουπιδάκι είναι η ελπίδα (= ο πλαστογράφος της αλήθειας - B. Garcian). Όμως το σκουπιδάκι δεν μπορεί να βρει το μάτι σου αν εσύ δεν το ήθελες εξαρχής. Το θέλεις τόσο πολύ γιατί κυριαρχεί η πρόστυχη λογική του εγώ να είμαι καλά και όλοι οι άλλοι να παν να γ@...θούν. Λογική που έχει την αρχή της στο βόλεμα γιατί φοβάσαι το ξεβόλεμα. Φοβάσαι το άγνωστο και τσιμπάς το δόλωμα της ελπίδας. Τόσο πολύ το θέλεις που δεν βλέπεις πια τίποτα: ούτε ότι το καλύτερο αύριο στο οποίο ελπίζεις  στο υπόσχονται αυτοί που είναι οι πραγματικοί υπεύθυνοι της κατάστασης που βρίσκεσαι τώρα (η ειρωνεία της τύφλωσης). Καταλαβαίνεις τώρα πόσο τυφλός είσαι, πόσο φυλακισμένη μέσα σε σκοτάδια είναι η ελπίδα σου η οποία -σε αντίθεση με την κατήχηση που έχεις δεχτεί- ισοδυναμεί με παραίτηση; Σε σκλαβώνει και σε κάνει συν-υπεύθυνο. Εν τέλει, θα έπρεπε να ξέρεις ότι η ψεύτικη ελπίδα είναι χειρότερη από την απελπισία. Θα έπρεπε να έχεις καταλάβει -αν ποτέ προσπάθησες να γίνεις άνθρωπος- αυτό που κατάλαβε και εξέφρασε τόσο όμορφα ο Ralph Waldo Emerson: "Οι άνθρωποι επιδιώκουν να βολευτούν. Μόνο όμως όσο είναι ξεβολεμένοι υπάρχει ελπίδα γι' αυτούς".

Διαβάστε πως περιγράφει την πραγματικότητα κάποιος που έχει ξεβολευτεί:

 "Σε γεμίζουν με ελπίδες όντα που διαχειρίζονται την ζωή σου αλλά και τον δρόμο που θα πάρει ο εφιάλτης σου και είναι τόσο μεγάλη η καταπόνησή σου που θέλεις να πιστέψεις ότι κάποιος από αυτούς θα σε βγάλει από το τέλμα. Είναι φυσικό να θέλεις να πιστέψεις κάπου γιατί το ξέρουμε όλοι μας πια ότι οι ανθρώπινες αντοχές είναι τεράστιες και εσύ δεν θέλεις να δεις που φθάνουν οι δικές σου. Δεν θέλεις να δεις τι μπορεί να αντέξουν ακόμα τα μάτια σου και η καρδιά σου. Ζήσε λοιπόν και την διορισμένη ελπίδα. Είναι και αυτό κομμάτι του παζλ. Είναι και αυτό ένα μέρος του σήριαλ που πρέπει να δούμε, θέλουμε δεν θέλουμε. Αλλά να μην ξεχνάς ότι ζεις το χειρότερο. Και το ζεις μόνο εσύ και κανένας σωτήρας σου. Κάθε μέρα που ξυπνάς να γνωρίζεις ότι ο ανήφορος είναι δικός σου και μόνο δικός σου. Η πολιτική ποτέ δεν είχε ανήφορο. Μόνο ευθείες και όταν ξεπηδούσε κάποια λακκούβα αμέσως έφτιαχνε παράδρομους για να συνεχίσει την πορεία της. Έτσι κάνει και τώρα που εσύ είσαι η λακκούβα της. Δεν θα σκοντάψει πάνω σου, θα σε προσπεράσει αδιαφορώντας αν εσύ έζησες το χειρότερο."

Διαβάστε αν θέλετε και ένα ποίημα εδώ.

Ελεύθερη βούληση (αυτεξούσιον) και επιλογή (προαίρεσις)

"Το κατά φύσιν ζην, 

τουτ' εστί κατ' αρετήν ζην." 

- Επίκτητος

Για να καταπιαστούμε με αυτό το δύσκολο θέμα, ας αρχίσουμε προσπαθώντας να κατανοήσουμε τι είναι η βούληση. Από την ιστοσελίδα της Πύλης για την Ελληνική Γλώσσα αντιγράφω τον ορισμό της βούλησης:

βούληση η [vúlisi] Ο33 : 1. σταθερή θέληση, επιθυμία για επιδίωξη και επίτευξη κάποιου σκοπού: Οι εκλογές εκφράζουν άμεσα τη λαϊκή~. H κυβέρνηση έχει την πολιτική ~ να προχωρήσει σε αλλαγές. || (έκφρ.) κατά ~: α. όπως και όταν θέλει κάποιος: Ενεργεί κατά ~. β. (στρατ.) παράγγελμα που επιτρέπει ευχέρεια στην εκτέλεση κίνησης ή βολής: Πυρ κατά ~. (λόγ.) οικεία* βουλήσει. 2. (ψυχ.) ψυχική λειτουργία που εκδηλώνεται στην τάση για κτ. και στην προσπάθεια για την επίτευξη κάποιου σκοπού που επιλέχθηκε και αποφασίστηκε συνειδητά: Iσχυρή / ασθενής ~. H ελευθερία της βουλήσεως προϋποθέτει δυνατότητα επιλογής. Ο πόθος, η ευχή, η επιθυμία είναι εκδηλώσεις της ανθρώπινης βούλησης. ~.

[λόγ. < αρχ. βούλη(σις) -ση]

Υπογραμμίζω ότι πρόκειται για ψυχική λειτουργία. Στην ουσία θα έλεγα ότι η ελεύθερη βούληση είναι επιθυμία προς την οποία κινούμαστε ανεμπόδιστα. Ταυτόχρονα όμως περιλαμβάνει ένα σκοπό που επιλέχτηκε και αποφασίστηκε συνειδητά.

Πως μπορούμε λοιπόν να έχουμε ελεύθερη βούληση; Από τα παραπάνω προκύπτει ότι πρέπει να είναι καταρχήν μια επιθυμία στην οποία μπορούμε να φτάσουμε ανεμπόδιστα. Επίσης έχει να κάνει με επιλογή. Πρέπει δηλ. να μπορούμε ελεύθερα να επιλέξουμε. Και είναι λογικό: Η ικανοποίηση των επιθυμιών μας δεν πρέπει να εναπόκειται στα χέρια κανενός, ούτε να μας υποτάσσει σε πράγματα ή ανθρώπους. Γιατί τότε είμαστε σε χειρότερη σκλαβιά και από τους ίδιους τους σκλάβους αφού οι τελευταίοι ξέρουν τουλάχιστον ότι είναι δούλοι. Ανελεύθεροι είμαστε λοιπόν, όταν αποφασίζουμε βάση παθών, φόβων, συνηθειών ή υπό καταναγκασμό χωρίς δυνατότητα ελεύθερης επιλογής. Εξάλλου πολύ διαφωτιστική βρίσκω και την λέξη που χρησιμοποιούσαν οι αρχαίοι Έλληνες: αυτεξούσιον. Δηλαδή να έχεις εσύ τον έλεγχο του εαυτού σου.

Η ελεύθερη επιλογή όμως προϋποθέτει συνειδητή απόφαση. Και η συνειδητή απόφαση σημαίνει εκτίμηση - κρίση - προτίμηση (επιλογή), με αυτήν την σειρά. Συνεπώς είναι εξίσου σημαντικό μαζί  με το βίο να εξερευνούμε και τις επιθυμίες μας για να δούμε ποιες από αυτές είναι ελεύθερες και άρα στην δικαιοδοσία μας να πραγματοποιήσουμε. 

Και μια ο λόγος για τον Επίκτητο ας δούμε μια από τις βασικότερες έννοιες που συναντά κανείς σε όλες σχεδόν τις διαλέξεις του που έχουν διασωθεί από το μαθητή του Αρριανό: την προαίρεση. Η λέξη διασώζεται ακόμα στο λεξιλόγιο μας στην έκφραση: "δώστε ό,τι προαιρείσθε." Δηλαδή ότι ελεύθερα αποφασίσει ο καθένας. Ας δούμε τον ορισμό της:

προαίρεση η [proéresi] Ο33 : ενδόμυχη ψυχική (συναισθηματική και διανοητική) τάση, προδιάθεση, πρόθεση, που οδηγεί σε συγκεκριμένες κατευθύνσεις προτιμήσεων και επιλογών: Ενεργώ / κάνω κτ. με αγαθή / καλή / κακή ~. Είχα όλη την καλή ~ να τον βοηθήσω. || (έκφρ.) κατά ~, με ελεύθερη βούληση, χωρίς δεσμεύσεις και περιορισμούς, προαιρετικά. || (φιλοσ.) η γενική κατεύθυνση της σκέψης και του θυμικού του ανθρώπου, με βάση την οποία κρίνει ηθικά τις πράξεις τις δικές του και των άλλων.

[λόγ. < αρχ. προαίρε(σις) -ση `πρόθεση, θέληση΄] 

προαιρούμαι [proerúme] Ρ10.9β (μόνο στον ενεστ.) : (λόγ.) με ελεύθερη βούληση αποφασίζω, επιλέγω, κάνω κτ.: Στους εράνους δίνει κανείς ό,τι προαιρείται. Δώστε ό,τι προαιρείσθε.

[λόγ. < αρχ. προαιροῦμαι]

Βλέπουμε στον ορισμό ότι πάλι πρόκειται για ψυχική τάση. Συναισθηματική (άραγε αστοχώ αν πω ότι είναι αυτό που μας υπαγορεύει η ψυχή μας;) και διανοητική. Διανοητική γιατί υπόκειται και στον έλεγχο της σκέψεως εξ' ου και η κρίση που αναφέρω παραπάνω.  Αυτό σημαίνει για εμένα το να ζούμε κατά φύσιν που είναι το ίδιο με το να ζεις ενάρετα όπως δηλώνει και στο γνωμικό ο Επίκτητος. Γιατί ως έλλογα όντα, ζωή σύμφωνα με τη φύση, σημαίνει ζωή σύμφωνα με το λόγο (τη λογική).
Επίσης πολύ σημαντικό θεωρώ το γεγονός ότι η προαίρεση είναι αυτή που κρίνει ηθικά τις πράξεις.

~~~~~

Ας μιλήσουμε λίγο και για ηθική. Η ηθική δεν είναι ένα βιβλίο κανόνων που έχουμε αποστηθίσει και εφαρμόζουμε σε κάθε περίπτωση.  Για παράδειγμα λέγοντας αυτό είναι καλό ή αυτό είναι κακό εκ των προτέρων. Ας δούμε τον ορισμό της:

ηθική η [iθikí] Ο29 : 1α. το σύνολο των θεσμοθετημένων κανόνων μιας κοινωνίας που καθορίζουν τη συμπεριφορά των ατόμων με βάση το κοινωνικά αποδεκτό, το καλό και το κακό: Bικτοριανή ~ . Σύμφωνα με την παραδεδεγμένη ~. H ~ της αστικής τάξης στις αρχές του αιώνα. β. υποκειμενική αντίληψη και ατομική στάση απέναντι στη συγκεκριμένη κοινωνική ηθική: Aυτά είναι σύμφωνα με τη δική σου ~. || η ηθικότητα. || H ~ με τη στενή της έννοια, η σεξουαλική ηθική. 2α. κλάδος της φιλοσοφίας που εξετάζει και μελετά τις πράξεις των ανθρώπων ως προς τη θετική ή αρνητική τους αξία, που έχει δηλαδή για αντικείμενο την εκτιμητική κρίση, αφού αναφέρεται στη διάκριση του καλού και του κακού.

Εξάλλου το ήθος λέξη από την οποία προέρχεται η λέξη ηθική σημαίνει την στάση μας, την συμπεριφορά μας. Συμπεραίνουμε λοιπόν ότι η εκάστοτε εκτιμητική κρίση μας είναι η ηθική μας.  Και είναι λογικό, αν σκεφτούμε, ότι κανένας μας δεν προτιμά κάτι χωρίς σκέψη ούτε επιλέγει κάτι χωρίς προτίμηση.  Δεν θα κάναμε ποτέ αυτά που κάνουμε,  χωρίς να τα έχουμε πρώτα εγ-κρίνει (ρίζα της λέξης, η κρίση). Εδώ ταιριάζει και ο "ανεξερεύνητος βίος" της προηγούμενης ανάρτησης.

Λέει κάπου ο Ε. Λεμπέσης: "ο ανήθικος είναι βλάκας" και έχει απόλυτο δίκαιο αφού όταν η στάση μας και η συμπεριφορά μας είναι ανήθικη αυτό οφείλεται στην μειωμένη ή απούσα κρίση μας. 

Από όλα τα παραπάνω προκύπτει ότι η προαίρεση (επιλογή) μας είναι επιθυμία που συνοδεύεται από περίσκεψη για πράγματα τα οποία βρίσκονται υπό τον έλεγχό μας και στην ουσία αποτελεί τον ηθικό σκοπό μας. Βλέπουμε δηλαδή ότι η περίσκεψη προηγείται της προαίρεσης και η προαίρεση της πράξης (ή της μη-πράξης).

Τελειώνοντας θα ήθελα να κοιτάξουμε μαζί (αλλά και ο καθένας μόνος του) να βρούμε χειροπιαστά παραδείγματα για το ποια είναι όλα αυτά που βρίσκονται υπό τον έλεγχο μας και ποια αυτά που δεν μας έχουν δοθεί υπό τον έλεγχό μας. Γιατί καλή η θεωρία και η σκέψη, αλλά αν δεν έχει πρακτική εφαρμογή στη ζωή τότε είναι τελείως άχρηστη... 

Ας κοιτάξουμε κάποια πράγματα που δεν μας ανήκουν ή δεν τα έχουμε υπό τον έλεγχο μας:

- θάνατος

- σώμα

- υγεία

- φήμη (ένα ποίημα εδώ)

- ιδιοκτησία

- αξιώματα

- με λίγα λόγια όσα δεν είναι έργα μας. 

Όταν μας ταράζει κάτι από τα παραπάνω ας μην βιαστούμε να τα χαρακτηρίσουμε ως καλά ή κακά αλλά να έχουμε έτοιμη την απάντηση: "Δεν με αφορά."

Υπό τον έλεγχό μας: 

- αντίληψη

- επιλογή

- επιθυμία

- αποστροφή

- το τι λέμε, τι κάνουμε ή τι δεν κάνουμε με λίγα λόγια τα έργα μας.

Εδώ πρέπει να έχουμε στραμμένη την προσοχή μας και να προσπαθούμε συνεχώς να βελτιώνουμε την κρίση μας. Μόνο πάνω σε αυτά που κάνουμε έχουμε το δικαίωμα να πούμε αν είναι καλά ή κακά. 

Λέει ο Επίκτητος (Ομιλίες, βιβλίο ΙΙΙ, κεφάλαιο ΧΙ): 

Υπάρχουν σαν διατεταγμένες από νόμο κάποιες συγκεκριμένες τιμωρίες (κολάσεις στο πρωτότυπο) για αυτούς που παραβιάζουν τη θεία διοίκηση. "Όποιος θεωρήσει καλό κάτι το οποίο δεν ανήκει στην προαίρεση του, θα φθονήσει, θα επιθυμήσει, θα κολακέψει και θα ταραχτεί. Όποιος θεωρήσει κακό κάτι το οποίο δεν ανήκει στην προαίρεση του, θα λυπηθεί, θα πενθήσει, θα θρηνήσει και θα δυστυχήσει."

Πηγές:

- Επίκτητος: Ομιλίες (βιβλία Ι, ΙΙ, ΙΙΙ, ΙV) & Εγχειρίδιον

- Ι. Δαμασκηνός: Βαρλάαμ και Ιωάσαφ (XV 131-133)

- Εὐάγγελος Λεμπέσης: Ἡ Τεράστια Κοινωνική Σημασία τῶν Βλακῶν ἐν τῷ Συγχρόνῳ Βίῳ

- Πύλη για την Ελληνική Γλώσσα

- Οι πίνακες (άσχετοι με το θέμα αλλά καταπληκτικοί) είναι της Séraphine Louis πιο γνωστής ως Séraphine de Senlis.

ΥΓ. Δέστε αν θέλετε και αυτή την ιταλική ταινία του 1948 (αγγλικοί υπότιτλοι) και σκεφτείτε πάνω σε αυτά που συζητήσαμε.

Οδηγός του κινηματογράφου για τους διεστραμμένους.

Η εισαγωγή από το πολύ ενδιαφέρον και γεμάτο πληροφορίες κινηματογραφικό ντοκιμαντέρ της Sophie Fiennes και του Slavoj Zizek.
"Οι επιθυμίες μας είναι τεχνητές. Πρέπει να διδαχθούμε να επιθυμούμε. Ο κινηματογράφος είναι η έσχατη τέχνη της διαστροφής. Δεν σου δίνει αυτό που επιθυμείς, σου λέει πως να επιθυμείς."

Οδηγός κινηματαγράφου για τους διεστραμμένους from Iptamenos Ollandos on Vimeo.

Διαχειρίζεται σημαντικά θέματα όπως: επιθυμία, φαντασία, πραγματικότητα, σεξουαλικότητα κ.α. βασισμένος σε ιδέες του Freud και του Lacan (Εγώ, Υπερ-εγώ, id). Όπως λέει και ο ίδιος "η μεγαλύτερη εμμονή μου είναι να καταστήσω τα πράγματα σαφή. Μπορώ πραγματικά να εξηγήσω μια σειρά σκέψης αν μπορέσω να της δώσω εικόνα με την σκηνή μιας ταινίας. Αυτό το ντοκιμαντέρ (Οδηγός του κινηματογράφου για τους διεστραμμένους) μιλάει για το τι μπορεί η ψυχανάλυση να μας πει για τον κινηματογράφο".

Μπορείτε να το δείτε χωρίς ελληνικούς υπότιτλους (γλώσσα Αγγλικά, υποτιτλισμός στα Ισπανικά) εδώ: http://moviesthatcanchangeyourlife.blogspot.com/2010/07/perverts-guide-to-cinema.html
Μόνο κρατάτε χαρτί και μολύβι γιατί ο S. Zizek έχει μεγάλα κέφια και ένα σωρό ιδέες.

Ο δύσκολος δρόμος

"Είναι στενή η πύλη και γεμάτη δυσκολίες

η οδός που οδηγεί στη ζωή,

και λίγοι είναι εκείνοι που την βρίσκουν."

Ματθ. 7:14

"Οι σοφοί είπαν ότι το μονοπάτι είναι

στενό και δύσκολο να το διασχίσεις,

στενό σαν την άκρη ενός ξυραφιού."

Κάθα Ουπανισάντ ΙΙΙ,14

 Γράφει ο Πασκάλ στους στοχασμούς του (Έκδοση Sellier §29 ή Brunschvicg §413 Μετάφραση Ν. Ματσούκα):

"Αυτός ο εσωτερικός πόλεμος του λόγου (γαλλικό κείμενο: raison=λογική) εναντίον των παθών έκανε εκείνους, που έχουν θελήσει την ειρήνη, να μοιραστούν σε δύο μερίδες. Οι μεν θέλησαν να αρνηθούν τα πάθη και να γίνουν θεοί, οι δε να αρνηθούν το λόγο και να γίνουν άγρια θηρία: η περίπτωση του Des Barreaux¹. Αλλά δεν κατόρθωσαν τίποτα μήτε οι μεν μήτε οι δε. Και ο λόγος παραμένει πάντοτε εκείνος που ψέγει τη μικρότητα και την αδικία των παθών και ταράζει την απραξία εκείνων που παραδίνονται σ' αυτά. Και τα πάθη παραμένουν πάντοτε ζωντανά σε κείνους που θέλουν να τα αρνηθούν."

¹ Ποιητής γεννημένος το 1602. Γνωστός ηδονιστής και άθεος. Εδώ ο Πασκάλ υπαινίσσεται τους παρακάτω στοίχους του από ένα ποίημα: "Και με το να αναζητώ τη λογική/ έγινα άγριο θηρίο"

Ο Ζαρατούστρα του Νίτσε, μιλώντας στο πλήθος που ήταν συγκεντρωμένο στην αγορά περιμένοντας να παρακολουθήσει έναν ακροβάτη να εκτελεί το δύσκολο έργο του, είπε τα παρακάτω:

"Ο άνθρωπος είναι ένα σκοινί, δεμένο μεταξύ κτήνους και υπερανθρώπου - ένα σκοινί πάνω από μία άβυσσο. Ένα επικίνδυνο πέρασμα, μια επικίνδυνη διαδρομή, ένα επικίνδυνο κοίταγμα προς τα πίσω, μια επικίνδυνη δόνηση και σταμάτημα."

"Αυτό που είναι μεγαλειώδες στον άνθρωπο είναι ότι είναι μια γέφυρα και όχι ένα τέλος: Αυτό που μπορεί να αγαπηθεί σε έναν άνθρωπο είναι ότι είναι ένα προοίμιο και μια καταβύθιση" (θάνατος)

Το να μάθεις να ζεις είναι να ισορροπείς στο τεντωμένο σου σκοινί βαστώντας το κοντάρι που σου δόθηκε. Το κοντάρι από την μια μεριά βαραίνει από τη λογική σου και από την άλλη από τα πάθη σου.

Πάρε παράδειγμα από την επιστήμη: βασίστηκε στη λογική και δημιούργησε ένα τέρας. Έχουμε πρόοδο και μάλιστα ταχύτατη αλλά για που; Έχουμε τόσα πράγματα αλλά αντί να μας εξυπηρετούν μας σκλαβώνουν.  

Πάρε παράδειγμα από τους μοναχούς: πολέμησαν με μίσος την επιθυμία και το μόνο που βρήκαν ήταν να βασανίζονται από  τους δαίμονες των παθών τους. 

Ακόμα πιο ωραία το περιγράφει ο Βούδας με την Μέση Οδό του. Δεξιά βρίσκεται ο λάθος δρόμος που οδηγεί στην επιθυμία των γήινων πραγμάτων και αριστερά ο λάθος δρόμος που οδηγεί στην επιθυμία των ουράνιων. Στη μέση βρίσκεται η Μέση Οδός, η χρυσή τομή για την οποία μιλούσαν και οι αρχαίοι Έλληνες. Η οδός της τελειότητας περιγράφεται από την παρακάτω ιστορία του Βούδα:

Ο Sona Kolivisa ήταν ο γιος ενός πλούσιου έμπορα που είχε πάει σε μοναστήρι του Βούδα. Λόγω του πρωτοφανούς ζήλου που επέδειξε, περπατούσε πάνω σε αγκάθια και ο δρόμος του είχε γεμίσει αίματα. Μετά σκέφτηκε: "Και αν γυρνούσα σπίτι και χρησιμοποιούσα τα πλούτη μου για να κάνω καλές πράξεις;"

Ο διδάσκαλος Βούδας, που ήξερε τις σκέψεις του, πήγε και τον ρώτησε: "Όταν ήσουν σπίτι, Sona, έπαιζες μουσική με το λαούτο;"

- "Ναι, δάσκαλε"

"Όταν οι χορδές του λαούτου ήταν πολύ τεντωμένες, έδινε το όργανο τους σωστούς ήχους;"

- "Όχι, δάσκαλε"

"Όταν οι χορδές δεν ήταν πολύ τεντωμένες, ή πολύ χαλαρές τότε το όργανο ακούγονταν καλύτερα. Έτσι δεν είναι;"

- "Έτσι ήταν δάσκαλε"

"Έτσι ακριβώς, Sona, ο υπερβολικός ζήλος οδηγεί στην αυτο-εξύψωση και η έλλειψη ζήλου στη ραθυμία: έχε μια ισορροπία στο ζήλο, και έλεγξε τις δυνάμεις σου με αρμονία. Ας είναι αυτός ο σκοπός σου."

Υπάρχει ένας εσωτερικός πόλεμος στον άνθρωπο μεταξύ της καρδιάς και της επιθυμίας, λέει μια φίλη μου. Μην πολεμάς κανένα από τα δώρα που σου δόθηκαν. Η σύγκρουση αυτή είναι που οδηγεί στην αθλιότητα. Βρες την μέση οδό και τότε θα καταλάβεις ότι γέννηση, θάνατος και αγάπη είναι πράγματα διαφορετικά απ' ότι φανταζόμαστε. Είναι επί της ουσίας το ίδιο πράγμα... 

Κρισναμούρτι from Iptamenos Ollandos on Vimeo.

Επιθυμία και Υπερκατανάλωση

Φίλοι αναγνώστες,

το πρόβλημα που θα μας απασχολήσει σήμερα είναι το πρόβλημα της υπερκατανάλωσης και της επιθυμίας. Βλέπετε η υπερκατανάλωση είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την επιθυμία και η επιθυμία με την ευτυχία. Για την επιθυμία και την ευτυχία ένας από τους καλύτερους δασκάλους που είχα ήταν ο Επίκουρος. Λίγα ρητά του έχουν σωθεί και αυτά κυρίως σε έργα άλλων συγγραφέων. Αλλά νομίζω ότι είναι αρκετά για να τα συμβουλευτούμε, εξετάζοντας το θέμα. Θα μιλήσω πρώτα για την επιθυμία και μετά θα αφήσω κάποιες φωτογραφίες να μιλήσουν για το πρόβλημα της υπερκατανάλωσης.

Παρακολουθώντας το ντοκυμαντέρ Century of the Self, του οποίου το πρώτο επεισόδιο έχω ήδη αναρτήσει στο άλλο μου ιστολόγιο, μεγάλη εντύπωση μου προκάλεσε η αναφορά σ'ένα κρίσιμο σημείο στην ιστορία της ανθρωπότητας (αρχές 20ου αιώνα) όπου οι ανάγκες του ανθρώπου επισκιάστηκαν από τις επιθυμίες του. Επιθυμίες πολλές φορές τεχνητές, δηλαδή έντεχνα δημιουργημένες από άλλους , οι οποίες αποβλέπουν με την εκπλήρωση τους σε προσωρινή ευτυχία. Τέτοιου είδους επιθυμίες πραγματικά μας δίνουν μια μικρή δόση ευτυχίας η οποία όμως διαρκεί ελάχιστα. Γι'αυτόν το λόγο καλούμαστε μετά με την μνήμη μας, ή ακόμα και με την αγοραστική μας δύναμη, να το αναμασάμε προσπαθώντας να "ξανανιώσουμε" εκείνη την αρχική ευτυχία. Και να ήταν μόνο αυτό! Βλέπετε τα πάντα είναι σε ζεύγη. Η ευτυχία είναι αδελφή της δυστυχίας, αυτές οι δύο πάνε πάντα μαζί, όπως ακριβώς η ηδονή με τον πόνο, ο θάνατος με τη ζωή. Γι' αυτό λέει ο Επίκουρος: "Καμμία ηδονή αυτή καθ'αυτή δεν είναι κακό, οι τρόποι όμως για να φτάσουμε σε μερικές φέρνουν μαζί τους οχλήσεις πολύ μεγαλύτερες απ'όσο οι ηδονές."

Λέει επίσης κάπου αλλού: "Σε σχέση με κάθε επιθυμία πρέπει να προβάλλονται τα εξής ερωτήματα: Τι θα μου συμβεί αν πραγματοποιηθεί αυτό που επιζητώ; Τι θα μου συμβεί αν δεν πραγματοποιηθεί;" Αυτές οι ερωτήσεις προϋποθέτουν έναν άνθρωπο που κοιτάει μέσα του και δεν αφήνει τις επιθυμίες του να κυριαρχούν τον εαυτό του χωρίς έλεγχο. Επειδή όμως οι περισσότεροι από εμάς είμαστε απερίσκεπτοι οδηγούμαστε και σε απερίσκεπτες ενέργειες. Έτσι αυτή η απερίσκεπτη κατανάλωση που όλοι μας κάνουμε, έχουν φέρει τον κόσμο στο χείλος της καταστροφής απ'όποια οπτική γωνία κι αν το δει κανείς. Βιώνουμε καθημερινά το χάλι μας, στην κοινωνία μας ως σχέσεις με τους άλλους ανθρώπους, στην προσωπική μας ζωή με τις αντιφάσεις και τις συγκρούσεις της, στη φύση με τα τεράστια οικολογικά προβλήματα που έχουν δημιουργηθεί.

Η ευτυχία ήταν πάντα η ανώτατη επιδίωξη του ανθρώπου. Για την ευτυχία όμως απαραίτητη προϋπόθεση είναι μόνο η εκπλήρωση των βασικών μας αναγκών. Και σίγουρα όλοι μας γνωρίζουμε ότι οι πραγματικές ανάγκες μας είναι ελάχιστες και μάλιστα όλες απλόχερα προσφερόμενες από την φύση (βλ. τροφή, αέρα, νερό, χώρο, υλικά για επιβίωση). Πως λοιπόν ξεγελάμε τόσο εύκολα τον εαυτό μας και οδηγούμαστε στην υπερκατανάλωση, αγνοώντας τις πραγματικές μας ανάγκες με συνέπεια πολλές φορές να οδηγούμαστε ακόμα και σε αδιέξοδο ως προς την εκπλήρωση των βασικών μας (βλ. υγεία) αναγκών; Και πάλι ο Επίκουρος, έρχεται να μας δώσει τα φώτα του: "Αν ζεις σύμφωνα με την φύση, δεν θα γίνεις ποτέ φτωχός αλλά αν ζεις σύμφωνα με γνώμες δεν θα γίνεις ποτέ πλούσιος. Η φύση απαιτεί λίγα, ενώ οι γνώμες πάρα πολλά." Είναι λοιπόν που θέλουμε να ζήσουμε σύμφωνα με την γνώμη των άλλων η οποία τόσο επιστημονικά προπαγανδίζεται γύρω μας, πολλές φορές δε, ακόμα και από μας τους ίδιους, όταν παπαγαλίζουμε απόψεις που ακούσαμε και ενστερνιστήκαμε χωρίς ποτέ να τους δώσουμε την απαιτούμενη προσοχή. Είναι επειδή απομακρυνθήκαμε από την φύση που μέρος της αποτελούμε.

Βλέπετε η ζωή στην πόλη, το κυνήγι των υλικών απολαύσεων, ο υπερπληθυσμός είναι μερικά από τα προβλήματα που μας έχουν κάνει να ξεχάσουμε βασικούς νόμους της φύσης. Ουσιαστικά έχουμε ξεχάσει να ζούμε γιατί έχουμε ξεχάσει να είμαστε. Έχουμε θάψει βαθειά μέσα μας την εκ γενετής γνώση μας του τι είναι ηθικό και δίκαιο. Την αρετή που έχει ο καθένας μέσα του. Γιατί είναι μεγάλη ευθύνη και συνεπώς βαρύ φορτίο και έτσι το αποτινάξαμε από πάνω μας και το εμπιστευτήκαμε σε άλλους (άρχοντες και δεσποτάδες) για να μπορέσουμε πλέον "ελεύθεροι" να κυνηγήσουμε τις επίγειες και ασήματες επιθυμίες. Κάπως έτσι χάσαμε τον δρόμο μας προς την ευτυχία. Ξανά ο Επίκουρος μας το θυμίζει:"Δεν είναι δυνατό να ζει κανείς ευχάριστα, αν δε ζει φρόνιμα, ηθικά και δίκαια, όπως και δεν μπορεί να ζει φρόνιμα, ηθικά και δίκαια αν δε ζει ευχάριστα."

Δεδομένου ότι οι βασικές μας ανάγκες υπερκαλύπτονται από την αφθονία της φύσης, θεωρώ ότι η παιδεία του ανθρώπου είναι ο ακρογωνιαίος λίθος της ευτυχίας. Μέσω αυτής μπορούμε μόνο να κατανοήσουμε την Αλήθεια και να ζήσουμε ευτυχισμένα. Και η παιδεία όπως την εννοώ εγώ είναι μια συνεχής προσπάθεια (αγώνας αν θέλετε) όχι προς την συσσώρευση της γνώσης αλλά προς την κατανόηση της Αλήθειας, δηλ. αυτού που είναι, ή αν προτιμάτε, του σωστού τρόπου ζωής.

Η παιδεία τώρα μπορεί να πάρει πολλές μορφές. Μία από τις οποίες είναι η τέχνη. Παρακάτω φιλοξενώ φωτογραφίες που έλαβα από ένα email. (Εδώ δράττομαι της ευκαιρίας να ευχαριστήσω εκτός από τον φίλο Πάνο για το email και τον καλό φίλο αυτού του ιστολογίου Γιάννη Ζαμπετάκη για την πολύ καλή του ανάρτηση του με τίτλο "Η Πλαστική Σακούλα είναι Παντοτινή!" καθώς και το άρθρο του στο Βήμα που αποτέλεσαντην αφορμή αυτής της ανάρτησης.) Η τέχνη λοιπόν αυτή αυτοαποκαλείται Waste Art (σε ελεύθερη μετάφραση Τέχνη με Σκουπίδια). Πρόκειται για μέρος φωτογραφίων από μια έκθεση με τίτλο "Running the numbers, an American Self Portrait" (σε ελεύθερη μετάφραση Ένα Αυτοπορτραίτο της Αμερικής με Αριθμούς) . Οι φωτογραφίες δίνονται σε σειρά μεγένθυσης και οι αριθμοί που αναφέρονται είναι από τις ποσότητες σκουπιδιών που πετιούνται ΜΟΝΟ στις Η.Π.Α. Απλώς αναλογιστείτε ποιά είναι τα νούμερα για όλον τον κόσμο. Το μύνημα που ήθελε η έκθεση να περάσει ήταν το εξής:

Η περιβαλλοντογική υποβάθμιση είναι αθροιστικό αποτέλεσμα της δράσης του καθενός μας...
Επομένως η λύση του προβλήματος βρίσκεται στον καθένα από εμάς!
Σκεφτείτε τον πλανήτη μας, σκεφτείτε πριν χρησιμοποιήσετε.
Μειώστε, ξαναχρησιμοποιείστε, ανακυκλώστε...

Αυτές και άλλες πολλές, ακόμα καλύτερες φωτογραφίες, καθώς και τους αριθμούς που τις συνοδεύουν μπορείτε να βρείτε στον ενδιαφέρον ιστότοπο: www.chrisjordan.com. Συστήνω ανεπιφύλακτα μια επίσκεψη γιατί το αξίζει!

106.000 κουτάκια αλουμινίου πετιούνται στα σκουπίδια κάθε 30 δευτερόλεπτα

60.000 πλαστικές σακούλες πετιούνται κάθε 5 δευτερόλεπτα

2.000.000 πλαστικά μπουκάλια πετιούνται κάθε 5 λεπτά

426.000 κινητά τηλέφωνα πετιούνται καθημερινά

200.000 πακέτα τσιγάρων, όσοι και οι αμερικάνοι που πεθαίνουν κάθε 6 μήνες από αυτά.

1.000.000 πλαστικά κυπελλάκια όσα πετιούνται σε 6 ώρες πτήσεων στην Αμερική.

Ακολουθούν δύο δώρα-μπόνους προς επιβράβευση της υπομονής σας...

Δώρο Νο.1: Το παρακάτω βίντεο δεν έχει σχέση με την έκθεση αλλά είναι μία απίστευτη προσομοίωση των πτήσεων όλων των αεροπλάνων (σημειωμένα με κίτρινες βουλίτσες) σε 24 ώρες στη γη μέσα σε 1 λεπτό και 10 δευτερόλεπτα. Απολαύστε και σκεφτείτε...



Δώρο Νο.2: Αυτός ο σύνδεσμος (Νηστικό αρκούδι) έχει έναν ιδιαίτερο τρόπο να μας μάθει που να βάζουμε τα ψώνια μας και γιατί. Πως; Απλώς σύρετε την πατάτα στις διάφορες σακούλες που βρίσκονται από κάτω και μάθετε από τα έξυπνα και αστεία σχόλια.