Λίγο πολύ, τρελούτσικοι...

Αγαπητέ αναγνώστη, δεν ξέρω αν έχει υποπέσει στην αντίληψη σου ότι είμαστε όλοι εν δυνάμει τρελοί. Μια λεπτή γραμμή μας χωρίζει από την τρέλα. Όποιος έχει μάθει να ατενίζει τον εαυτό του καλά θα διαπιστώνει συχνά - πυκνά πόσες 'τρέλες' κάνει.

Οι κοινωνία που ζούμε απαιτεί να "ρυθμιζόμαστε" σύμφωνα με αυτή αν θέλουμε να αποτελούμε μέρος της. Σκεφτείτε: κανόνες συμπεριφοράς, συμμόρφωση, συναίνεση, συγκατάθεση, αποδοχή. Όμως οι απαιτήσεις της είναι  τις περισσότερες φορές παράλογες! Η κοινωνία είναι στην ουσία οι σχέσεις των ανθρώπων μεταξύ τους. Και όμως κυβερνιέται (!) και μάλιστα από ανθρώπους που αναζητούν την δύναμη, αντί την ευδαιμονία όλων. Οι ρυθμοί της είναι εντελώς αντίθετοι με αυτούς της φύσης, της οποίας μέρος είμαστε και εμείς. Τα πρότυπα που μας προβάλει (μίσος, φθόνος, δεισιδαιμονία, φιλοδοξία, λατρεία της δύναμης, της επιτυχίας, της ταχύτητας, του ύψους,  της ασφάλειας,  και επιστήμης) μαζί με τους φόβους και τις επιθυμίες που αυτά προκαλούν, κατακερματίζουν τον σύγχρονο άνθρωπο. Μιλάμε για ένα κομμάτιασμα του ανθρώπου που τον αρρωσταίνει. 

Σαν να μην έφταναν όλα αυτά, δηλαδή η σύγχυση και οι αντιφάσεις που προκαλεί η κοινωνία, έχουμε και τις διάφορες μορφές φυγής από αυτό το σοβαρό πρόβλημα. Όλες αυτές οι μορφές διαφυγής (ασκητισμός, θρησκεία, επανάσταση, ρομαντικά μυθιστορήματα, ναρκωτικά, διασκεδάσεις, ρατσισμός, γήπεδα, δόγματα ακόμα και το ιστολογείν) δεν είναι παρά προβολές του νου. Ενός νου που θέλει να ξεφύγει από τον εαυτό του, από τον πραγματικό κύριο του. Ο νους είναι πονηρός και θέλει να έχει τον έλεγχο, να είναι αυτός ο κύριος. 

Η ψυχολογία - ψυχανάλυση βοηθά το απροσάρμοστο άτομο να επιστρέψει στην κοινωνία. Είναι όμως η κοινωνία υγιής;  Χωρίς να εξετάσει κανείς την υγεία της κοινωνίας ποιο το όφελος να βοηθάει τους άρρωστους να συμμορφωθούν με την κοινωνία;  Ποιο το όφελος να τους "ξανα-ρυθμίσει" για να μπορέσουν να ενταχθούν και πάλι σε ένα σύνολο που θα τους ξανα-καταστρέψει; 

Θα πει κάποιος: "Μα είναι το καθήκον του γιατρού να θεραπεύει. Η μεταρρύθμιση της κοινωνίας ανήκει σε άλλους, τους κοινωνιολόγους ή τους πολιτικούς για παράδειγμα."

Αυτή είναι η διάσπαση της επιστήμης. Να κάνει ο καθένας τη δουλειά του, χωρίς ερωτήσεις, χωρίς να είναι ικανός να δει το σύνολο της ζωής. Να ακόμα ένας τρόπος να διασπάται η ζωή και να κατακερματίζεται ο άνθρωπος. Αυτό μας αρρωσταίνει. 

Ακόμα και όταν τα βλέπουμε όλα αυτά με το νου μας, επιζητάμε να απελευθερωθούμε από κάτι συγκεκριμένο. Και άλλη διάσπαση. Έτσι πέφτουμε ξανά στην παγίδα. Η προσπάθεια μόνη της γεννά τη μέθοδο που στην ουσία είναι μια καινούργια προβολή του νου μας. Άλλο η εξέταση της δυνατότητας μιας πλήρους ελευθερίας και άλλο η αναζήτηση μιας μεθόδου που θα μας ελευθερώσει από κάτι. Η μέθοδος αργά ή γρήγορα θα βρεθεί αλλά τότε κάθε εξέταση της δυνατότητας μιας πλήρους ελευθερίας σταματά.

Σαν άτομο τότε τι μπορεί να κάνει κανείς; Εκτός από μια γενική ενατένιση της ζωής θα πρέπει να προσπαθεί με όλες του τις δυνάμεις να αποσπασθεί από την κοινωνία. Και όχι σε βάθος χρόνου. Αυτό είναι μια ακόμα υπεκφυγή. Πρέπει να ατενίζει τα γεγονότα στο τώρα, χωρίς να το χρωματίζει με κρίσεις και γνώμες. Όταν 'χρωματίζουμε' προβάλλουμε τον εαυτό μας στα πράγματα και στην ουσία δεν παρατηρούμε. Ενεργούμε πάνω στα πράγματα αντί να αφήνουμε τα πράγματα να ενεργήσουν στο νου μας, για να δούμε την αλήθεια τους.

Αφορμή για την ανάρτηση υπήρξε η παρακάτω βραβευμένη ταινία μικρού μήκους (όχι τόσο άσχετη όσο ίσως φανεί με την πρώτη προβολή), ενώ μεγάλη βοήθεια έδωσε ένα μικρό κείμενο του Κρισναμούρτι. 

Δείτε αν θέλετε και αυτό το ποίημα εδώ.

Inside (Μέσα) from Iptamenos Ollandos on Vimeo.

Το απλό, το εύκολο και μια παραβολή για την ζωή.

"Σα βγεις στον πηγαιμό για την Ιθάκη,
να εύχεσαι να' ναι μακρύς ο δρόμος"

-Κ. Καβάφης


Είναι τόσο σκληρός ο αγώνας, αλλά τόσο γλυκός.
Είναι τόσο μεγάλη η ζωή όταν ζεις διαρκώς.
- Α. Πάνου

Δεν ξέρω γιατί πρέπει να γράψω αυτήν την ανάρτηση. Αυτό που θα προσπαθήσω να περιγράψω για εμένα φαντάζει αυτονόητο. Ίσως λοιπόν και στο μυαλό όλων των ανθρώπων. Όμως δεν το βλέπω γύρω μου. Ίσως ενώ το γνωρίζουμε να εθελοτυφλούμε, εξαιτίας της τεμπελιάς μας. Σίγουρα πάντως φταίει αυτή η απαίσια διαφήμιση που βρίσκεται παντού γύρω μας. Τηλεόραση, εφημερίδες, περιοδικά, σε στάσεις λεωφορείων, σε πινακίδες στο δρόμο. Ακόμα και αν κλειστείς στο σπίτι σου, κάποιος θα βρεθεί να σε πάρει τηλέφωνο ή θα έρθει για να σου πουλήσει κάτι που θα "βελτιώσει" την ζωή σου. Απλά δεν μπορείς να ξεφύγεις, να δεθείς στο κατάρτι και να βουλώσεις τα αυτιά σου στις σύγχρονες σειρήνες. Αλλά στο θέμα μας για να καταλάβετε και τι εννοώ:

Το απλό και το εύκολο. Πολλοί άνθρωποι συγχέουν αυτές τις δύο λέξεις. Τις περισσότερες φορές το εύκολο δεν είναι απλό, όπως επίσης το απλό δεν είναι εύκολο. Όλοι γύρω μας λένε να κάνουμε την ζωή μας πιο εύκολη. Πιο βολική. Και πράγματι αν σκεφτούμε σε τι συνθήκες ζούσε ο άνθρωπος πριν μερικές χιλιάδες χρόνια (για να μην ξεχνιόμαστε 1,5 στους 7 συνεχίζει να ζει έτσι) σίγουρα θα δώσουμε δίκιο σ' αυτούς τους ανθρώπους. Ηλεκτρισμός, πόσιμο νερό, αποχετευτικό σύστημα, φάρμακα, κάτω από μια γερή στέγη χωρίς να κινδυνεύουμε πλέον από άγρια θηρία μαζεύοντας την τροφή μας  κ.ο.κ. ζούμε μια σχετικά εύκολη ζωή. Είναι όμως απλή; Που για να τα έχουμε όλα αυτά, έχουμε μαζευτεί σε πόλεις, ζούμε για να εργαζόμαστε ώστε να μπορούμε να πληρώσουμε λογαριασμούς, αρρωσταίνουμε συχνά, οι ψυχικές ασθένειες γίνονται όλο και περισσότερες, έχουμε αφανίσει την χλωρίδα μαζί με την πανίδα, ενώ το φαγητό μας γίνεται όλο και πιο άγευστο ποτισμένο με κάθε είδους χημικό. Ναι, είναι αλήθεια, ζούμε παραπάνω έστω και με τεχνητή υποστήριξη αλλά είναι κατά τη γνώμη μου η ποσότητα σε αντιδιαστολή με την ποιότητα...

Μια ζωή απλή σύμφωνα με τα παραπάνω όμως δεν θα ήταν και εύκολη. Θα έπρεπε να καλλιεργούμε μόνοι μας την τροφή μας, να επισκευάζουμε και να συντηρούμε μόνοι μας τα σπίτια μας, να ζούμε πιο μακρυά από γιατρούς και νοσοκομεία με κίνδυνο να αποχαιρετίσουμε τον μάταιο τούτο κόσμο πρόωρα, μερικές φορές να μας λείπουν πολλές ανέσεις, λεφτά κ.ο.κ. Αν τα σκεφτεί κανείς αυτά, αρχίζει και τα ζυγίζει. Αρχίζει η σύγκριση των υπέρ και των κατά. Η άνεση  και η καταστροφή από την μια και η δυσκολία από την άλλη. Δύσκολα πράγματα, που αρχίζουν να στροβιλίζουν στο κεφάλι σου και σε τρώνε ζωντανό από μέσα. Τα αντίθετα (υπέρ-κατά, σωστό-λάθος, καλό-κακό, άσπρο-μαύρο) καταναλώνουν την ζωή σου χωρίς να μπορούν τελικά να σου δώσουν μια απάντηση...

Όμως κατά την άποψη μου δεν χρειάζεται καμία σκέψη. Είναι δυνατόν να θέλεις να ζυγίσεις το μόνο αληθινό μας σπίτι, όπου έζησε, ζει και θα ζει όλη η ανθρωπότητα; Είναι δυνατόν να θεωρείς ότι η ζωή πρέπει να είναι "κάτι εύκολο"; "κάτι" που γεμίζει με ανέσεις ή στο οποίο πρέπει να βρεις ένα τρόπο να βολευτείς; Για πόσο ακόμα θα βάζεις το προσωπικό συμφέρον πάνω από το συλλογικό; Τι σε κάνει να νομίζεις ότι είσαι ανώτερος ή πιο σημαντικός από τους άλλους; Αν σκέφτεσαι έτσι το μόνο που καταφέρεις είναι να κάνεις την ζωή δυσκολότερη σε σένα και στους άλλους για να έχεις απλώς μια ψευδαίσθηση ότι ζεις. Ναι, γιατί δεν συνεισφέρεις στη ζωή, η ζωή σου είναι ψεύτικη. Είσαι νεκρός και δεν το ξέρεις... Πρέπει να γνωρίζουμε ότι η ζωή δεν είναι κάτι "εύκολο", κάτι που γεμίζει με ανέσεις. Δεν έχεις ολοκληρωμένη ζωή αν έχεις ακίνητα, κινητά, γυναίκες και λεφτά. Δεν νομίζεις ότι οι εμπειρίες, η φιλία, η δημιουργία, η μάθηση και φυσικά ο ελεύθερος χρόνος για να τα κάνεις όλα αυτά γεμίζουν την ζωή περισσότερο;

Η ζωή είναι ένα ταξίδι και το ταξίδι είναι ταυτόχρονα απλό  και δύσκολο πράγμα. Όχι ένα ταξίδι προσχεδιασμένο σαν από ταξιδιωτικό γραφείο. Με εισιτήρια στο χέρι, προορισμό  γνωστό, ξενοδοχεία και διατροφή πληρωμένα. Και όμως όλοι μας έτσι σκεφτόμαστε στη ζωή.  Σχεδιάζουμε ή καλύτερα κάνουμε εικασίες και αν αυτές επιβεβαιωθούν το λέμε καλή τύχη, αν τα πράγματα έρθουν αλλιώς το λέμε κακή τύχη και γκρινιάζουμε, κατηγορούμε θυμώνουμε, βρίζουμε. Το ταξίδι  της ζωής όμως είναι ένα ταξίδι ανοικτό σε όλες τις πιθανότητες, και περιέχει μέσα του χαρές και λύπες. Δεν είναι ούτε θέμα τύχης, ούτε οργάνωσης. Όταν οργανώνεις κάτι,  κλείνεις πολλές πόρτες που σου στερούν ευκαιρίες που δεν έχεις την  δυνατότητα να γνωρίζεις εκ των προτέρων...

Μόνο ένα ταξίδι στο άγνωστο μπορείς να το ευχαριστηθείς πραγματικά. Ευχαριστιέσαι την δημιουργία, την ανακάλυψη, την ανταμοιβή των κόπων σου, την κάθε στιγμή. Με λίγα λόγια νιώθεις χαρά να ζεις. 

Η ζωή χωρίς τον θάνατο δεν υπάρχει. Η ζωή χωρίς τον κίνδυνο γενικά δεν υπάρχει. Όπως δεν υπάρχει και ευχαρίστηση χωρίς κόπο. Όμως η ζωή θέλει και να διαθέτεις και χρόνο για να μπορείς να την ευχαριστηθείς. Ποιο το νόημα να στερήσαι το ταξίδι για να αποκτήσεις τα μέσα ώστε να το οργανώσεις χωρίς εκπλήξεις;  και χωρίς μάλιστα να γνωρίζεις αν θα σου δοθεί τελικά ο χρόνος για να το κάνεις! Αν ανήκετε σ' αυτήν την κατηγορία των ανθρώπων που προσπαθούν να ζήσουν το κάθε λεπτό που τους χαρίστηκε, κατανοώντας ότι ο φόβος για τους κινδύνους που εγκυμονούν σε κάθε γωνιά, είναι φυσιολογικός και συνδεδεμένος με την ζωή τότε έχετε ήδη σταματήσει να φοβάστε. Τότε και μόνο τότε γευόμαστε τους καρπούς της ζωής που μπορούμε να τους ανακαλύψουμε και να τους χαρούμε κάτω από οποιαδήποτε συνθήκες όσο δύσκολες κι αν είναι αυτές. Γιατί μέσα από τον κίνδυνο μπορείς να εκτιμήσεις τα άπειρα δώρα που σου προσφέρει η ζωή απλόχερα, αλλιώς όλα θα είναι άγευστα, και σύντομα θα τα βαριέσαι όλα. 

Αυτό είναι και το νόημα της παρακάτω παραβολής που αποδίδεται στο Βούδα, τουλάχιστον όπως την καταλαβαίνω εγώ:

Ένας άνθρωπος που ταξίδευε σε ένα χωράφι αντίκρισε μια τίγρη. Έτρεξε να ξεφύγει αλλά η τίγρη ήταν πεινασμένη και τον ακολούθησε. Φτάνοντας σ' ένα γκρεμό, πιάστηκε από τις ρίζες μιας άγριας αμπέλου και κρεμάστηκε από στην άκρη του. Η τίγρη στάθηκε από πάνω του και τον μύριζε. Τρέμοντας κοίταξε προς τα κάτω όπου άλλη μια τίγρης περίμενε να τον φάει. Μόνο η άμπελος τον κρατούσε στην ζωή.

Δύο ποντίκια, ένα λευκό και ένα μαύρο άρχισαν να ροκανίζουν την άμπελο. Ο άνθρωπος είδε μια φορτωμένη φραουλιά κοντά του. Κρατώντας με το ένα χέρι την άμπελο, άπλωσε το άλλο και έκοψε μια φράουλα. Τι νόστιμη που ήταν!

Λέω μήπως...

Έλεγα στο εαυτό μου τις προάλλες, μήπως μπορούμε να κάνουμε κάτι για να σταματήσει αυτό το χάλι γύρω μας; Μήπως μπορέσουμε και γλιτώσουμε τον γκρεμό που πλησιάζουμε με ιλλιγιώδη ταχύτητα; Λέω μήπως...

Όμως η συγκεκριμένη σκέψη (φαντάζομαι παρούσα σε πολλούς από εμάς) μας βάζει σ'ένα άσχημο καλούπι. Το καλούπι του "να κάνουμε κάτι". Και συνεχίζει κάπως έτσι: Τι να κάνουμε όμως; Και αρχίζει το μυαλό να δημιουργεί, τα πάντα: πολιτικές κινήσεις, προγράμματα, νόμους, θεσμικά πλαίσια, μέτρα, ιδεολογίες, πορείες, διαμαρτυρίες, κινήματα, οργανώσεις κ.ο.κ.

Όλο αυτό "το να κάνουμε" όμως είναι βία καλά κρυμμένη. Είναι βία γιατί είναι αντί-δραση. Είναι βία στον εαυτό μας, είναι βία στο μυαλό μας. Μήπως αν ότι κάναμε το κάναμε α-βίαστα; Πως όμως; Μήπως αν σκεφτόμασταν να μην κάνουμε; Μήπως αν σκεφτόμασταν: ΤΙ να ΜΗΝ κάνουμε; Λέω μήπως...

Αν για παράδειγμα σταματούσαμε να καταναλώνουμε; Να μην παίρναμε δάνεια; Να μην βλέπαμε τηλεόραση, ούτε να διαβάζαμε εφημερίδα; Να μην δουλεύαμε πολύ; Να μην είχαμε επιθυμίες και να μην ζούσαμε σύμφωνα με την γνώμη των πολλών; Να μην ψηφίζαμε; Να μην ελπίζαμε; Να μην ζητάμε να μας λύσουν τα προβλήματα οι άλλοι; Να μην σκεφτόμασταν τον εαυτό μας και τη ευκολία του; Να μην αποζητούσαμε την ασφάλεια σε κάθε μας κίνηση; Να μην φοβόμασταν; Μήπως τα πράγματα μετά γινόντουσαν λίγο πιο καθαρά; Λέω μήπως...

Μήπως έτσι βλέπαμε μια αλλαγή στον κόσμο; Και όλα αυτά χωρίς να κάνουμε τίποτα! Απλώς μη-κάνοντας. Βλέπετε ο άνθρωπος είναι ένα ανήσυχο πνεύμα που διαρκώς ζητά και ψάχνει. Μήπως όμως το οδηγήσαμε να ζητά και να ψάχνει άχρηστα πράγματα; Μήπως το μάθαμε να γεμίζει μ'αυτά την ζωή του; Λέω μήπως...

Για αναλογιστείτε λίγο τι θα γινόταν αν δεν κάναμε όλα αυτά τα πράγματα. Μήπως θα αρχίζαμε επιτέλους να μιλάμε πραγματικά μεταξύ μας; Μήπως θα κατανοούσε επιτέλους ο ένας τον άλλο; Μήπως θα γνωριζόμασταν καλύτερα; Μήπως θα σταματούσε η μοναξιά και μαζί της η αδικία, αφού όλοι θα ερχόμασταν πιο κοντά; Μήπως σταματούσαμε να κατηγορούμε πια τον άλλο; Μήπως θα κάναμε διάλογο και θα μαθαίναμε από αυτόν αντί να ακούμε κάποιον να μας μιλάει πίσω από το "γυαλί" που παρά το θαυμάσιο τονισμό της φωνής του η θεματολογία του παραμένει μονότονη; Μήπως θα βλέπαμε τα πράγματα επιτέλους με τα δικά μας μάτια; Μήπως θα ανακαλύπταμε νέες αξίες; Μήπως δεν θα είμασταν πια τόσο κουρασμένοι από την ζωή; Μήπως θα βρίσκαμε χρόνο να ασχοληθούμε επιτέλους με όλα αυτά που θέλαμε αλλά δεν προλαβαίναμε ποτέ; Μήπως αρχίζαμε να νιώθουμε πλήρεις και ευτυχισμένοι; Μήπως θα είμασταν ελεύθεροι; Μήπως θα είμασταν νοήμονες; Λέω μήπως...

Και αν αυτό γινόταν από την πλειοψηφία των ανθρώπων;
Ρε, λες μήπως;


ΥΓ. Δέστε αυτό το βίντεο (αγγλικά) όπου περιγράφεται απλά και γλαφυρά η ιστορία των πραγμάτων που γεμίζουν την ζωή μας και σκεφτείτε. Προτείνω και μια βόλτα στον σύνδεσμο που παραθέτω και απ'όπου προέρχεται το βίντεο.
http://www.storyofstuff.com/index.html

Άτομο και Κοινωνία

Καταρχήν θέλω να ευχηθώ σε όλους τους αναγνώστες αυτού του ιστολογίου Καλή χρονιά και Χρόνια Καλά. Δεν το κάνω τυπικά όπως είχα συνηθίσει τόσα χρόνια αλλά μέσα από την καρδιά μου. Είναι μία μικρή πρόοδος που έχω κάνει τα τελευταία χρόνια. Εξάλλου και η μικρή αλλαγή της ευχής από Χρόνια πολλά σε Χρόνια Καλά αυτό σημαίνει. Ένα μικρό βηματάκι συνειδητοποίησης του τι λέμε και τι εννοούμε. Τέλος εύχομαι να συνεχίσουμε να μαθαίνουμε από τις αναρτήσεις μας αλλά και τα σχόλια μας και η "κοινότητα" μας να μεγαλώνει όλο και περισσότερο σπάζοντας όλο και περισσότερα φράγματα και αγκαλιάζοντας όλο και περισσότερο κόσμο.


Το θέμα που διάλεξα σήμερα για να μας απασχολήσει έχει να κάνει με τα γεγονότα που συνέβησαν αλλά και συνεχίζουν να συμβαίνουν στην Ελλάδα, αλλά η ισχύς του είναι καθολική και διαχρονική. Αποτελεί δε, μια ελαφρώς ελεύθερη μετάφραση ενός δοκιμίου του Κρισναμούρτι.

Είπα πολλές φορές μέσα από αυτό το ιστολόγιο ότι το Κράτος με τη νομοθεσία του, τα ΜΜΕ, την αστυνομία ή σε άλλες περιοχές ακόμα και με την στρατοκρατία του, ελέγχει, κατασκοπεύει, νουθετεί, εισχωρεί στην ιδιωτική ζωή του άτομου, κ.ο.κ. Στην ουσία "απορροφά" το άτομο και δεν θα ήταν υπερβολή να πούμε ότι το Κράτος σε πολλές περιπτώσεις έχει πάρει την θέση της λατρείας του Θεού. Όπως παλαιότερα η θρησκεία έτσι τώρα το κράτος μας επιβλέπει, μας λέει τι να σκεπτόμαστε, ελέγχει την εκπαίδευση και γενικώς κρατάει τον άνθρωπο σκλάβο ή στην καλύτερη περίπτωση δεν ενδιαφέρεται για την απελευθέρωση του.

Ακούμε συχνά σε συζητήσεις ότι είμαστε κοινωνικά όντα. Η κοινωνία όμως δεν είναι κάτι οργανικό όπως ο ίδιος ο άνθρωπος. Είναι ένα δημιούργημα του ανθρώπου το οποίο ήταν αναγκαίο να γίνει για διάφορους λόγους. Θεωρώ ότι ο πρωταρχικός λόγος ήταν η επιβίωση. Ακριβώς όπως οι λύκοι δημιουργούν τις αγέλες για να κυνηγήσουν και να επιβιώσουν. Από αυτά γίνεται φανερό ότι η κοινωνία υφίσταται για το άτομο και όχι το άτομο για την κοινωνία. Η κοινωνία υπάρχει για να δώσει την απαραίτητη ελευθερία στον άνθρωπο ώστε αυτός να μπορέσει να καρποφορήσει, να μπορέσει να αναπτύξει τη νοημοσύνη του. Και η νοημοσύνη αυτή δεν έχει να κάνει με τεχνική ή γνώση. Δεν είναι όπως στο παράδειγμα με τους λύκους οι οποίοι λόγω της επανάληψης και της εξάσκησης θα αναπτύξουν ή θα βελτιώσουν κάποια τεχνική. Η ανώτερη αυτή νοημοσύνη του ατόμου δεν είναι αποτέλεσμα συσσώρευσης, αλλά απελευθέρωση από την προοδευτική επίτευξη και την επιτυχία. Δεν μπορεί να είναι στατική, δεν μπορεί να αντιγραφεί, να τυποποιηθεί, να διδαχθεί. Για αυτό το λόγο μπορεί να ανακαλυφθεί μόνο μέσα από την ελευθερία.

Η ομαδική θέληση της κοινωνίας περιορίζει την ελευθερία του ατόμου. Αυτό συμβαίνει γιατί η θέληση της κοινωνίας και η δράση της είναι πάντα στατική. Είναι επειδή η κοινωνία όπως είπαμε δεν είναι οργανική. Δεν έχει δικό της ανεξάρτητο μηχανισμό. Εμείς την κάνουμε όπως θέλουμε. Μπορούμε να την διαπλάσουμε, να την οδηγήσουμε, να γίνουμε τύρρανοι κ.ο.κ. Όμως ποτέ η κοινωνία δεν γίνεται κυρίαρχος του ανθρώπου. Μπορεί να τον επηρρεάζει, αλλά το άτομο πάντα τη συντρίβει. Υπάρχει πάντα σύγκρουση ανάμεσα στο ζωντανό και το στατικό. Αυτή η σύγκρουση αρχίζει από τον άνθρωπο με τον εαυτό του. Ο άνθρωπος είναι κάτι ζωντανό αλλά πλάθει με το νου του και τον στατικό εαυτό του. Έτσι αρχίζει η σύγκρουση στο ίδιο το άτομο η οποία μεταφέρεται και έξω, αφού η κοινωνία δεν είναι παρά η εξωτερική έκφραση του ανθρώπου.

Εκτός από άνθρωποι είμαστε και κοινωνικές οντότητες. Είμαστε τόσο άνθρωποι, όσο και πολίτες. Όμως υπάρχει μια σωστή σχέση ανάμεσα σ'αυτά τα δύο. Το Κράτος και οι ηλίθιες κυβερνήσεις του για παράδειγμα, θα προτιμούσαν να είμαστε αποκλειστικά πολίτες. Εμείς οι ίδιοι θα θέλαμε να παραδώσουμε τον άνθρωπο στον πολίτη γιατί είναι πολύ πιο εύκολο να είσαι πολίτης από το να είσαι άνθρωπος. Είναι ακριβώς ότι εκμεταλλεύεται και η θρησκεία ή οποιαδήποτε αυθεντία. Ο άνθρωπος βλέπει την δυσκολία του να είσαι ελεύθερος και ευχαρίστως ανταλλάσει αυτή την βαρειά υποχρέωση ακολουθώντας τις υποσχέσεις και τα υποδείγματα του κάθε τυχάρπαστου. Έτσι λοιπόν ο πολίτης είναι καλός όταν λειτουργεί αποτελεσματικά σύμφωνα με το υπόδειγμα μιας ορισμένης κοινωνίας. Συμμόρφωση και αποδοτικότητα απαιτούνται από τον πολίτη, γιατί αυτά τον σκληραίνουν, τον κάνουν άσπλαχνο και τότε είναι ικανός να θυσιάσει τον άνθρωπο στον πολίτη. Ένας καλός πολίτης δεν είναι απαραιτήτως και καλός άνθρωπος. Αλλά ένας καλός άνθρωπος είναι οπωσδήποτε και καλός πολίτης, όχι όμως μιας ιδιαίτερης κοινωνίας ή χώρας. Οι πράξεις ενός τέτοιου ανθρώπου δεν μπορεί να είναι αντικοινωνικές, δεν μπορεί να είναι εναντίον κάποιου άλλου ανθρώπου. Θα ζει σε συνεργασία με άλλους καλούς ανθρώπους. Δεν θα αναζητά αυθεντίες, γιατί δεν θα έχει αυθεντία. Θα είναι αποδοτικός χωρίς να είναι άσπλαχνος. Θα έχει νοημοσύνη και θα αποφεύγει τις ηλιθιότητες του πολίτη. Γιαυτό το Κράτος θα είναι εναντίον του καλού ανθρώπου, του ανθρώπου με νοημοσύνη. Αλλά ένας τέτοιος άνθρωπος είναι ελεύθερος από όλες τις κυβερνήσεις και από όλες τις χώρες.

Ο νοήμων άνθρωπος θα δημιουργήσει μια καλή κοινωνία. Ο καλός πολίτης όμως δεν θα δημιουργήσει μια κοινωνία στην οποία ο ο άνθρωπος θα μπορεί να κατέχει την ύψιστη νοημοσύνη. Η σύγκρουση ανθρώπου και πολίτη είναι αναπόφευκτη όταν κυριαρχεί ο πολίτης. Και κάθε κοινωνία που εσκεμμένα περιφρονεί τον άνθρωπο, είναι καταδικασμένη. Το Κράτος, η σημερινή κοινωνία, δεν ενδιαφέρεται για τον εσωτερικό άνθρωπο, αλλά μόνο για τον εξωτερικό, τον πολίτη. Μήπως αυτή η ειδοποιός διαφορά ανθρώπου και πολίτη δεν είναι και το νόημα του χωρίου της Καινής Διαθήκης με τους υποκριτές φαρισαίους που ήταν όμως υποδειγματικοί πολίτες; (Ματθ. 23). Ίσως αυτό να εννοούσε και ο Νίτσε λέγοντας: "Το άτομο πρέπει πάντα να αγωνίζεται για να μην κυριαρχηθεί από την φυλή. Αν το επιχειρήσεις, θα είσαι συχνά μόνος και μερικές φορές τρομαγμένος. Αλλά καμμιά τιμή δεν είναι αρκετά ψηλή για το προνόμοιο του να είσαι ιδιοκτήτης του εαυτού σου." (The individual has always had to struggle to keep from being overwhelmed by the tribe. If you try it, you will be lonely often, and sometimes frightened. But no price is too high to pay for the privilege of owning yourself.)

Το Κράτος και κατά συνέπεια ο πολίτης σκέφτονται το μέλλον θυσιάζοντας το παρόν. Αυτό κάνει εύκολη την υλοποίηση και την επίτευξη στόχων που όμως είναι στατικοί. Θυσιάζουμε το παρόν κάνοντας σχέδια για το μέλλον τα οποία θα ήταν καλό να υπάρχουν τώρα και όχι τότε. Γιατί όταν θα γίνουν πραγματικότητα θα έχουν αλλάξει και οι καταστάσεις. Ο νοήμων άνθρωπος όμως δίνει ύψιστη σημασία στο παρόν. Εκείνο που ε ί ν α ι μπορεί να κατανοηθεί μόνο όταν παραμεριστεί το αύριο. Η κατανόηση αυτού που ε ί ν α ι φέρνει την μεταμόρφωση στο άμεσο παρόν. Αυτή η μεταμόρφωση έχει σημασία και όχι η συμφιλίωση του ανθρώπου με τον πολίτη, του εσωτερικού με τον εξωτερικό άνθρωπο. Όταν συμβεί αυτή η μεταμόρφωση, παύει και η σύγκρουση μεταξύ ανθρώπου και πολίτου.