Ελεύθερη βούληση (αυτεξούσιον) και επιλογή (προαίρεσις)

"Το κατά φύσιν ζην, 

τουτ' εστί κατ' αρετήν ζην." 

- Επίκτητος

Για να καταπιαστούμε με αυτό το δύσκολο θέμα, ας αρχίσουμε προσπαθώντας να κατανοήσουμε τι είναι η βούληση. Από την ιστοσελίδα της Πύλης για την Ελληνική Γλώσσα αντιγράφω τον ορισμό της βούλησης:

βούληση η [vúlisi] Ο33 : 1. σταθερή θέληση, επιθυμία για επιδίωξη και επίτευξη κάποιου σκοπού: Οι εκλογές εκφράζουν άμεσα τη λαϊκή~. H κυβέρνηση έχει την πολιτική ~ να προχωρήσει σε αλλαγές. || (έκφρ.) κατά ~: α. όπως και όταν θέλει κάποιος: Ενεργεί κατά ~. β. (στρατ.) παράγγελμα που επιτρέπει ευχέρεια στην εκτέλεση κίνησης ή βολής: Πυρ κατά ~. (λόγ.) οικεία* βουλήσει. 2. (ψυχ.) ψυχική λειτουργία που εκδηλώνεται στην τάση για κτ. και στην προσπάθεια για την επίτευξη κάποιου σκοπού που επιλέχθηκε και αποφασίστηκε συνειδητά: Iσχυρή / ασθενής ~. H ελευθερία της βουλήσεως προϋποθέτει δυνατότητα επιλογής. Ο πόθος, η ευχή, η επιθυμία είναι εκδηλώσεις της ανθρώπινης βούλησης. ~.

[λόγ. < αρχ. βούλη(σις) -ση]

Υπογραμμίζω ότι πρόκειται για ψυχική λειτουργία. Στην ουσία θα έλεγα ότι η ελεύθερη βούληση είναι επιθυμία προς την οποία κινούμαστε ανεμπόδιστα. Ταυτόχρονα όμως περιλαμβάνει ένα σκοπό που επιλέχτηκε και αποφασίστηκε συνειδητά.

Πως μπορούμε λοιπόν να έχουμε ελεύθερη βούληση; Από τα παραπάνω προκύπτει ότι πρέπει να είναι καταρχήν μια επιθυμία στην οποία μπορούμε να φτάσουμε ανεμπόδιστα. Επίσης έχει να κάνει με επιλογή. Πρέπει δηλ. να μπορούμε ελεύθερα να επιλέξουμε. Και είναι λογικό: Η ικανοποίηση των επιθυμιών μας δεν πρέπει να εναπόκειται στα χέρια κανενός, ούτε να μας υποτάσσει σε πράγματα ή ανθρώπους. Γιατί τότε είμαστε σε χειρότερη σκλαβιά και από τους ίδιους τους σκλάβους αφού οι τελευταίοι ξέρουν τουλάχιστον ότι είναι δούλοι. Ανελεύθεροι είμαστε λοιπόν, όταν αποφασίζουμε βάση παθών, φόβων, συνηθειών ή υπό καταναγκασμό χωρίς δυνατότητα ελεύθερης επιλογής. Εξάλλου πολύ διαφωτιστική βρίσκω και την λέξη που χρησιμοποιούσαν οι αρχαίοι Έλληνες: αυτεξούσιον. Δηλαδή να έχεις εσύ τον έλεγχο του εαυτού σου.

Η ελεύθερη επιλογή όμως προϋποθέτει συνειδητή απόφαση. Και η συνειδητή απόφαση σημαίνει εκτίμηση - κρίση - προτίμηση (επιλογή), με αυτήν την σειρά. Συνεπώς είναι εξίσου σημαντικό μαζί  με το βίο να εξερευνούμε και τις επιθυμίες μας για να δούμε ποιες από αυτές είναι ελεύθερες και άρα στην δικαιοδοσία μας να πραγματοποιήσουμε. 

Και μια ο λόγος για τον Επίκτητο ας δούμε μια από τις βασικότερες έννοιες που συναντά κανείς σε όλες σχεδόν τις διαλέξεις του που έχουν διασωθεί από το μαθητή του Αρριανό: την προαίρεση. Η λέξη διασώζεται ακόμα στο λεξιλόγιο μας στην έκφραση: "δώστε ό,τι προαιρείσθε." Δηλαδή ότι ελεύθερα αποφασίσει ο καθένας. Ας δούμε τον ορισμό της:

προαίρεση η [proéresi] Ο33 : ενδόμυχη ψυχική (συναισθηματική και διανοητική) τάση, προδιάθεση, πρόθεση, που οδηγεί σε συγκεκριμένες κατευθύνσεις προτιμήσεων και επιλογών: Ενεργώ / κάνω κτ. με αγαθή / καλή / κακή ~. Είχα όλη την καλή ~ να τον βοηθήσω. || (έκφρ.) κατά ~, με ελεύθερη βούληση, χωρίς δεσμεύσεις και περιορισμούς, προαιρετικά. || (φιλοσ.) η γενική κατεύθυνση της σκέψης και του θυμικού του ανθρώπου, με βάση την οποία κρίνει ηθικά τις πράξεις τις δικές του και των άλλων.

[λόγ. < αρχ. προαίρε(σις) -ση `πρόθεση, θέληση΄] 

προαιρούμαι [proerúme] Ρ10.9β (μόνο στον ενεστ.) : (λόγ.) με ελεύθερη βούληση αποφασίζω, επιλέγω, κάνω κτ.: Στους εράνους δίνει κανείς ό,τι προαιρείται. Δώστε ό,τι προαιρείσθε.

[λόγ. < αρχ. προαιροῦμαι]

Βλέπουμε στον ορισμό ότι πάλι πρόκειται για ψυχική τάση. Συναισθηματική (άραγε αστοχώ αν πω ότι είναι αυτό που μας υπαγορεύει η ψυχή μας;) και διανοητική. Διανοητική γιατί υπόκειται και στον έλεγχο της σκέψεως εξ' ου και η κρίση που αναφέρω παραπάνω.  Αυτό σημαίνει για εμένα το να ζούμε κατά φύσιν που είναι το ίδιο με το να ζεις ενάρετα όπως δηλώνει και στο γνωμικό ο Επίκτητος. Γιατί ως έλλογα όντα, ζωή σύμφωνα με τη φύση, σημαίνει ζωή σύμφωνα με το λόγο (τη λογική).
Επίσης πολύ σημαντικό θεωρώ το γεγονός ότι η προαίρεση είναι αυτή που κρίνει ηθικά τις πράξεις.

~~~~~

Ας μιλήσουμε λίγο και για ηθική. Η ηθική δεν είναι ένα βιβλίο κανόνων που έχουμε αποστηθίσει και εφαρμόζουμε σε κάθε περίπτωση.  Για παράδειγμα λέγοντας αυτό είναι καλό ή αυτό είναι κακό εκ των προτέρων. Ας δούμε τον ορισμό της:

ηθική η [iθikí] Ο29 : 1α. το σύνολο των θεσμοθετημένων κανόνων μιας κοινωνίας που καθορίζουν τη συμπεριφορά των ατόμων με βάση το κοινωνικά αποδεκτό, το καλό και το κακό: Bικτοριανή ~ . Σύμφωνα με την παραδεδεγμένη ~. H ~ της αστικής τάξης στις αρχές του αιώνα. β. υποκειμενική αντίληψη και ατομική στάση απέναντι στη συγκεκριμένη κοινωνική ηθική: Aυτά είναι σύμφωνα με τη δική σου ~. || η ηθικότητα. || H ~ με τη στενή της έννοια, η σεξουαλική ηθική. 2α. κλάδος της φιλοσοφίας που εξετάζει και μελετά τις πράξεις των ανθρώπων ως προς τη θετική ή αρνητική τους αξία, που έχει δηλαδή για αντικείμενο την εκτιμητική κρίση, αφού αναφέρεται στη διάκριση του καλού και του κακού.

Εξάλλου το ήθος λέξη από την οποία προέρχεται η λέξη ηθική σημαίνει την στάση μας, την συμπεριφορά μας. Συμπεραίνουμε λοιπόν ότι η εκάστοτε εκτιμητική κρίση μας είναι η ηθική μας.  Και είναι λογικό, αν σκεφτούμε, ότι κανένας μας δεν προτιμά κάτι χωρίς σκέψη ούτε επιλέγει κάτι χωρίς προτίμηση.  Δεν θα κάναμε ποτέ αυτά που κάνουμε,  χωρίς να τα έχουμε πρώτα εγ-κρίνει (ρίζα της λέξης, η κρίση). Εδώ ταιριάζει και ο "ανεξερεύνητος βίος" της προηγούμενης ανάρτησης.

Λέει κάπου ο Ε. Λεμπέσης: "ο ανήθικος είναι βλάκας" και έχει απόλυτο δίκαιο αφού όταν η στάση μας και η συμπεριφορά μας είναι ανήθικη αυτό οφείλεται στην μειωμένη ή απούσα κρίση μας. 

Από όλα τα παραπάνω προκύπτει ότι η προαίρεση (επιλογή) μας είναι επιθυμία που συνοδεύεται από περίσκεψη για πράγματα τα οποία βρίσκονται υπό τον έλεγχό μας και στην ουσία αποτελεί τον ηθικό σκοπό μας. Βλέπουμε δηλαδή ότι η περίσκεψη προηγείται της προαίρεσης και η προαίρεση της πράξης (ή της μη-πράξης).

Τελειώνοντας θα ήθελα να κοιτάξουμε μαζί (αλλά και ο καθένας μόνος του) να βρούμε χειροπιαστά παραδείγματα για το ποια είναι όλα αυτά που βρίσκονται υπό τον έλεγχο μας και ποια αυτά που δεν μας έχουν δοθεί υπό τον έλεγχό μας. Γιατί καλή η θεωρία και η σκέψη, αλλά αν δεν έχει πρακτική εφαρμογή στη ζωή τότε είναι τελείως άχρηστη... 

Ας κοιτάξουμε κάποια πράγματα που δεν μας ανήκουν ή δεν τα έχουμε υπό τον έλεγχο μας:

- θάνατος

- σώμα

- υγεία

- φήμη (ένα ποίημα εδώ)

- ιδιοκτησία

- αξιώματα

- με λίγα λόγια όσα δεν είναι έργα μας. 

Όταν μας ταράζει κάτι από τα παραπάνω ας μην βιαστούμε να τα χαρακτηρίσουμε ως καλά ή κακά αλλά να έχουμε έτοιμη την απάντηση: "Δεν με αφορά."

Υπό τον έλεγχό μας: 

- αντίληψη

- επιλογή

- επιθυμία

- αποστροφή

- το τι λέμε, τι κάνουμε ή τι δεν κάνουμε με λίγα λόγια τα έργα μας.

Εδώ πρέπει να έχουμε στραμμένη την προσοχή μας και να προσπαθούμε συνεχώς να βελτιώνουμε την κρίση μας. Μόνο πάνω σε αυτά που κάνουμε έχουμε το δικαίωμα να πούμε αν είναι καλά ή κακά. 

Λέει ο Επίκτητος (Ομιλίες, βιβλίο ΙΙΙ, κεφάλαιο ΧΙ): 

Υπάρχουν σαν διατεταγμένες από νόμο κάποιες συγκεκριμένες τιμωρίες (κολάσεις στο πρωτότυπο) για αυτούς που παραβιάζουν τη θεία διοίκηση. "Όποιος θεωρήσει καλό κάτι το οποίο δεν ανήκει στην προαίρεση του, θα φθονήσει, θα επιθυμήσει, θα κολακέψει και θα ταραχτεί. Όποιος θεωρήσει κακό κάτι το οποίο δεν ανήκει στην προαίρεση του, θα λυπηθεί, θα πενθήσει, θα θρηνήσει και θα δυστυχήσει."

Πηγές:

- Επίκτητος: Ομιλίες (βιβλία Ι, ΙΙ, ΙΙΙ, ΙV) & Εγχειρίδιον

- Ι. Δαμασκηνός: Βαρλάαμ και Ιωάσαφ (XV 131-133)

- Εὐάγγελος Λεμπέσης: Ἡ Τεράστια Κοινωνική Σημασία τῶν Βλακῶν ἐν τῷ Συγχρόνῳ Βίῳ

- Πύλη για την Ελληνική Γλώσσα

- Οι πίνακες (άσχετοι με το θέμα αλλά καταπληκτικοί) είναι της Séraphine Louis πιο γνωστής ως Séraphine de Senlis.

ΥΓ. Δέστε αν θέλετε και αυτή την ιταλική ταινία του 1948 (αγγλικοί υπότιτλοι) και σκεφτείτε πάνω σε αυτά που συζητήσαμε.

Για την Πλήξη

Αγαπητέ αναγνώστη/-ρια,

όπως μπορείς να δεις και στο ποίημα του Μπωντλαίρ που έχω αναρτήσει στο άλλο μου ιστολόγιο, αυτός ο υπέροχος ποιητής πίστευε ότι η πλήξη/ανία είναι το χειρότερο τέρας που υπάρχει στον άνθρωπο.
Ο Πασκάλ έλεγε: " Όλη η δυστυχία των ανθρώπων προέρχεται από ένα και μόνο πράγμα, από το ότι δεν μπορούν να καθίσουν ήσυχοι σ'ένα δωμάτιο".
O Όσκαρ Ουάιλντ έγραψε στο Πορτραίτο του Ντόριαν Γκρέι: "Το μοναδικό απαίσιο πράγμα στον κόσμο είναι η πλήξη Ντόριαν. Είναι το μοναδικό αμάρτημα για το οποίο δεν υπάρχει συγχώρεση."
Που οφείλεται όμως η πλήξη και πως προκαλεί την δυστυχία είναι τα ερωτήματα που θα απασχολήσουν (επιφανιακά ίσως, αλλά πάντα με σκοπό να αποτελέσουν τροφή για την σκέψη) την σημερινή μου ανάρτηση.

Ας αρχίσουμε από τον ορισμό της πλήξης/ανίας:
πλήξη η : δυσάρεστο συναίσθημα ανίας, βαρεμάρας
Εξετάζοντας και τον ορισμό της ανίας βρίσκουμε ήδη τις πηγές της:
ανία η : δυσάρεστο συναίσθημα που δημιουργείται από την έλλειψη ενδιαφέρουσας απασχόλησης ή από τη μονότονη επανάληψη των ίδιων εντυπώσεων, γεγονότων, πράξεων·

Ας τις εξετάσουμε ξεχωριστά αρχίζοντας από την δεύτερη δηλ. την μονότονη επανάληψη των ίδιων εντυπώσεων, πράξεων, γεγονότων. Είναι χαρακτηριστικό γνώρισμα της εποχής μας η επανάληψη. Ο "μοντέρνος" τρόπος ζωής, που ειδικά στις πόλεις μας επιβάλλεται, προκαλεί πλήξη. Σκεφτείτε: δουλειά, γραφείο, σπίτι, τηλεόραση, ύπνος και ξανά από την αρχή.
Όμως η "φυγή" από την ζωή και αν θέλετε από τις απολαύσεις τις (πχ. μοναστική ζωή) είναι δυνατόν να είναι λύση; Τότε ο άνθρωπος θα βρισκόταν στην καρδιά αυτού που ο Βαλερύ ονομάζει "η απόλυτη ανία του ζειν" και ότι αυτό θα "σταματούσε ακαριαία την καρδιά". Το άλλο άκρο, ένας αχαλίνωτος, ανήθικος βίος γεμάτος απολαύσεις θα οδηγούσε πάλι σε πλήξη ή έστω σ'ένα δυσάρεστο συναίσθημα! "Αρκετά, σταματήστε, δεν είναι πια τόσο ευχάριστο, όσο ήταν πριν", λέει ο δούκας του Μαντού στους μουσικούς, στην αρχή του La Nuit des Rois (Η Νύχτα των Βασιλέων - Shakespeare). Μια αμετάβλητη απόλαυση δεν μπορεί να γίνεται συνεχώς αισθητή σαν πληρότητα. Ο ίδιος ο Δον Ζουάν κουράζεται κάποια μέρα να κατακτά συνεχώς γυναίκες. Η Σιμόν ντε Μπωβουάρ, από την οποία δανείστηκα πολλά γι' αυτήν την ανάρτηση, λέει ότι "οι ακίνητοι παράδεισοι δεν μας υπόσχονται παρά μια αιώνια πλήξη".

Ας πάμε όμως να δούμε και τον άλλο λόγο της πλήξης, την έλλειψη ενδιαφέροντος. Ο Σοπενάουερ χρησιμοποίησε την πλήξη για να καταδείξει την ματαιότητα της ανθρώπινης ζωής. "Έβρισκα ότι κανένας σκοπός δεν άξιζε τον κόπο για καμμιά προσπάθεια" λέει ο ήρωας του Μπενζαμέν Κονστάν. Προσωπικά πιστεύω όμως ότι η ματαιότητα αυτή είναι απαραίτητη για να μας δείξει την ασημαντότητά μας. Μια ασημαντότητα που δεν μπορεί να οδηγήσει στην αδιαφορία γιατί ακόμα και ένα μικρό παιδί που πεισμώνοντας αποτραβιέται σε μια γωνιά και λέει: "δεν μ' ενδιαφέρει τίποτα πια", σε λίγο θα αρχίσει να στριφογυρνάει, κοιτώντας γύρω του αφού αρχίζει και βαριέται. Βλέπετε ο άνθρωπος είναι ένα ανήσυχο όν. Ο άνθρωπος προσπαθεί να αποφύγει την έλλειψη ενδιαφέροντος. Ακόμα και με ανορθόδοξους τρόπους, για παράδειγμα δουλεύοντας πολύ σκληρά ή με ακριβά χόμπυ. Κάνοντας φίλους στο facebook, ή κουτσομπολεύοντας. Η σύχρονη ψυχολογία την συνδέει με τα ναρκωτικά και με τον τζόγο. Και όλα αυτά απλώς για να ξεχνιέται και να μπορεί να συνεχίζει. Μπορεί να κάνει οτιδήποτε αρκεί να μην σκεφτεί την ματαιότητα των πραγμάτων και να μην νιώσει αυτό το απαίσιο συναίσθημα της πλήξης (που όλοι μας γνωρίζουμε, όπως καταλήγει και ο Μπωντλαίρ στο ποίημα που προανέφερα). Αυτός ίσως είναι και ο λόγος που ο άνθρωπος είναι υπέρβαση. Θέτει στόχους τους οποίους φτάνει και ξεπερνά. Και τους ξεπερνά όχι μόνο αναλογιζόμενος αυτοσαρκαστικά "γιατί ως εδώ και όχι παραπάνω;", αλλά κυρίως γιατί (όπως μας έχει περιγράψει πολλάκις η λογοτεχνία) ο άνθρωπος που μόλις πέτυχε τον στόχο τον οποίο είχε με πάθος επιδιώξει, νιώθει απογοήτευση. Για παράδειγμα, ο Καζαντζάκης, γράφοντας την συνέχεια της Οδύσσειας βάζει τον Οδυσσέα αφού γύρισε επιτέλους στην Ιθάκη και αφού αποκατέστησε την τάξη, να αναχωρεί αμέσως (τρεις μέρες μετά) για νέες περιπέτειες...

Θα έλεγα ότι ίσως η πλήξη αποτελεί το καθοριστικό χαρακτηριστικό της ανθρώπινης ύπαρξης. Ο Χάιντεγκερ λέει ότι "η πλήξη είναι συνυφασμένη με την έλλειψη νοήματος στη ζωή, πράγμα που οδηγεί στο υπαρξιακό άγχος". Είναι ένα χαρακτηριστικό που μας σπρώχνει μπροστά, μας καλεί να ψάξουμε, να κάνουμε κάτι όχι όμως απλώς για να το κάνουμε, αλλά για να μάθουμε. Η μάθηση είναι αντίστροφως συσχετιζόμενη με την πλήξη. Να βρούμε, να ανακαλύψουμε την αλήθεια λοιπόν. Που θα βρούμε όμως την αλήθεια του ανθρώπου αν δεν την ψάξουμε μέσα μας; Γι' αυτό και η εσκεμμένη αποφυγή της ενδοσκόπησης δεν εξαφανίζει το πρόβλημα, αντιθέτως είναι η πηγή πολλών κακών για τον άνθρωπο, όπως είδαμε. Μπορεί να μας παρακινεί να προχωρήσουμε, αλλά από την άλλη μας παίζει σαν μαριονέττα η οποία δεν διαθέτει δικιά της βούληση και θέληση. Γιατί η αμάθεια κάνει τον άνθρωπο άβουλο ον.

Ο Καντίτ (Βολταίρος) μας παρακινεί "να καλλιεργήσουμε τον κήπο μας". Αυτό για εμένα σημαίνει να "σκαλίσουμε" και μετά "να φυτέψουμε όμορφα και χρήσιμα λουλούδια" στον εσωτερικό μας κόσμο όχι απλά για να αποφύγουμε την πλήξη αλλά γιατί έτσι ισχυροποιούμε ή καλύτερα αναπτύσσουμε την θέληση και την βούλησή μας. "Ο σοφός είναι και αυτός ένας άνθρωπος ανάμεσα στους ανθρώπους και η ίδια η σοφία του είναι η βούληση του." (Σιμόν ντε Μπωβουάρ)

Πηγές:
Πύρρος και Κινέας - Σιμόν ντε Μπωβουάρ
wikipedia - boredom
Heidegger - Wat is Metafysica?