Ο κόσμος κοιτάζει τον κόσμο

Σαν αποτέλεσμα μιας σειράς διανοητικών περιπετειών που δεν αξίζει τον κόπο να θυμάται κανείς, ο κύριος Παλομάρ αποφάσισε ότι η βασική του ασχολία από δω και πέρα θα είναι να κοιτάζει τα πράγματα απ' έξω. Λίγο μύωπας, αφηρημένος και εσωστρεφής, ο Παλομάρ δε μοιάζει -από ταμπεραμέντο- μ' εκείνο τον ανθρώπινο χαρακτήρα που συνήθως ορίζουμε σαν παρατηρητή. Κι όμως συχνά ορισμένα πράγματα -ένας πέτρινος τοίχος, ένα κοχύλι, ένα φύλλο, μια τσαγιέρα- εμφανίζονται μπροστά του σαν να αποζητούν την αδιάλειπτη προσοχή του: κάθεται και αρχίζει να τα παρατηρεί -σχεδόν χωρίς να το συνειδητοποιηθεί ούτε ο ίδιος- και το βλέμμα του διατρέχει όλες τις λεπτομέρειες, και δεν καταφέρνει να ξεφύγει από αυτές. Τώρα ο κύριος Παλομάρ αποφάσισε πως θα διπλασιάσει την προσοχή του: πρώτον, δεν θ' αφήνει να του ξεφεύγουν οι φωνές που βγάζουν τα πράγματα και φτάνουν ως αυτόν· δεύτερον, θα δώσει στη λειτουργία της παρατήρησης τη σπουδαιότητα που της αξίζει.

Σ' αυτό το σημείο επέρχεται η πρώτη κρίση: σίγουρος ότι από εδώ και στο εξής ο κόσμος θα του αποκαλύπτει έναν ατέλειωτο πλούτο πραγμάτων άξιων να δει κανείς, ο κύριος Παλομάρ δοκιμάζει να παρατηρήσει οτιδήποτε πέφτει στην αντίληψη του: δε νοιώθει όμως καμιά ευχαρίστηση και σταματά. Ακολουθεί μια δεύτερη φάση, στην οποία ο ίδιος πείθει τον εαυτό του ότι τα πράγματα που αξίζει να παρατηρεί κανείς είναι μονάχα μερικά και όχι άλλα, και ότι πρέπει να ψάξει να τα εντοπίσει· για να επιχειρήσει όμως κάτι τέτοιο, πρέπει κάθε φορά ν' αντιμετωπίζει προβλήματα επιλογών, αποκλεισμών, ιεραρχιών προτίμησης· γρήγορα συνειδητοποιεί ότι έτσι καταστρέφει το καθετί, όπως του συμβαίνει πάντα όταν βάζει στη μέση το εγώ του και μαζί όλα τα άλλα προβλήματα που έχει με το εγώ του.

Πώς, λοιπόν, μπορεί κανείς να κοιτάζει τα πράγματα αφήνοντας στην άκρη το εγώ του; Ποιανού είναι τα μάτια που κοιτάζουν; Συνήθως σκεφτόμαστε ότι το εγώ είναι κάποιος που στέκεται μπροστά στα μάτια μας, όπως στο περβάζι ενός παραθύρου, και βλέπει τον κόσμο που απλώνεται σε όλου του το εύρος εκεί, μπροστά του. Άρα υπάρχει κάποιο παράθυρο που βλέπει τον κόσμο. Εντάξει: από εκεί είναι ο κόσμος· και από εδώ; Πάντα ο κόσμος· τι άλλο θέλετε να υπάρχει; Με μια μικρή προσπάθεια αυτοσυγκέντρωσης ο Παλομάρ καταφέρνει να μετακινήσει τον κόσμο από εκεί μπροστά, και να τον φέρει στο περβάζι. Τότε όμως τι μένει έξω από το παράθυρο; Πάλι ο κόσμος, που για την περίπτωση διχάζεται στον κόσμο που κοιτάζει και στον κόσμο που τον κοιτάζουν. Κι αυτός, ο επιλεγόμενος και "εγώ", δηλαδή ο κύριος Παλομάρ; Μήπως δεν είναι και αυτός ένα κομμάτι του κόσμου; Ίσως, λοιπόν -αφού ο κόσμος υπάρχει και στις δύο πλευρές του παραθύρου- το εγώ να μην είναι τίποτα άλλο παρά το παράθυρο από το οποίο ο κόσμος κοιτάζει τον κόσμο. Για να κοιτάζει τον εαυτό του, ο κόσμος έχει ανάγκη από τα μάτια (και τα γυαλιά) του κυρίου Παλομάρ.

Άρα, από εδώ και μπρος ο Παλομάρ θα κοιτάζει τα πράγματα απ' έξω και όχι από μέσα· αυτό όμως δεν αρκεί: θα τα κοιτάζει με ένα βλέμμα που έρχεται απ' έξω και όχι από μέσα του. Προσπαθεί να κάνει αμέσως το πείραμα: τώρα δεν είναι αυτός που κοιτάζει αλλά ο έξω κόσμος που κοιτάζει έξω. Αφού κανονίστηκε και αυτό, τώρα στρέφει το βλέμμα του ψάχνοντας μια γενική μεταμόρφωση. Τίποτα όμως. Τον περικυκλώνει η συνηθισμένη άχρωμη καθημερινότητα. Πρέπει να ξαναμελετήσει την κατάσταση από την αρχή. Το ότι το έξω κοιτάζει έξω, δεν αρκεί: είναι από το υπό παρατήρηση αντικείμενο που πρέπει να ξεκινήσει η τροχιά που θα το συνδέσει με το αντικείμενο που κοιτάζει. 

Από την βουβή έκταση των πραγμάτων πρέπει να υπάρξει μια ένδειξη, ένα κάλεσμα, ένα νεύμα: ένα αντικείμενο αποσπάται από τα άλλα με την πρόθεση να σημάνει κάτι... τι να σημάνει; Μάλλον τον εαυτό του: ένα πράγμα θέλει να το κοιτάζουν τα άλλα πράγματα μονάχα όταν είναι πεπεισμένο ότι σημαίνει τον εαυτό του και τίποτα άλλο, ανάμεσα σε πράγματα που σημαίνουν τον εαυτό τους και τίποτα άλλο.

Οι ευκαιρίες αυτού του είδους δεν είναι βέβαια συχνές, αλλά αργά ή γρήγορα θα πρέπει να εμφανιστούν: αρκεί να περιμένει κανείς τις ευτυχείς συγκυρίες, όταν ο κόσμος θέλει να κοιτάζει και να τον κοιτάζουν την ίδια στιγμή, ενώ ταυτόχρονα ο κύριος Παλομάρ θα τύχει να περνά κάπου εκεί ανάμεσα. Με άλλα λόγια, ο κύριος Παλομάρ δεν πρέπει καν να περιμένει, γιατί αυτά τα πράγματα συμβαίνουν μονάχα όταν δεν τα περιμένει κανείς.

Ένα κεφάλαιο (Διαλογισμοί 3.3.1) από το πολύ ενδιαφέρον βιβλίο του Ίταλο Καλβίνο με τον τίτλο Παλομάρ. 

ΥΓ. Δέστε αν θέλετε ένα ποίημα εδώ και μια ταινία εδώ. 

ΠΡΟΣΟΧΗ!!!

Έχουμε μια δύναμη μέσα μας πολύ σημαντική. Άλλοι σε μικρότερο και άλλοι σε μεγαλύτερο βαθμό την οποία χρησιμοποιούμε καθημερινά. Μόνο που την χρησιμοποιούμε ασυνείδητα γιατί απλούστατα δεν γνωρίζουμε ότι είναι δύναμη!

Αυτή η δύναμη λοιπόν ονομάζεται προσοχή. Αυτή την δύναμη χρησιμοποιούμε για να κάνουμε οτιδήποτε από το πιό απλό πράγμα ως το πιο πολύπλοκο. Να διαβάσουμε ένα βιβλίο, να δούμε μια ταινία, να ακούσουμε τι μας λένε, να εκτελέσουμε ένα χειρισμό ή μια εργασία. Όταν λέμε ότι την χρησιμοποιούμε ασυνείδητα εννοούμε ότι δεν την ελέγχουμε. Σκεφτείτε ένα μωρό που κλαίει και του τραβάμε την προσοχή με κόλπα για να ξεχαστεί. Είμαστε και εμείς όμως μωρά. Το κάθε τι μας τραβάει την προσοχή όπως μια μυρωδιά μας τραβάει από τη μύτη. Υπάρχουν χιλιάδες σύγχρονες σειρήνες γύρω μας που ο σκοπός τους είναι μονάχα αυτός: να μας τραβήξουν την προσοχή και να την κρατήσουν δέσμια για όσο το δυνατόν περισσότερο. Ένα απλό παράδειγμα είναι ο τίτλος και η φωτογραφία της ανάρτησης. Αλλά οι αληθινοί κάτοχοι αυτής της τέχνης είναι οι διαφημιστές και οι καλύτεροι από αυτούς πληρώνονται αδρά από πολιτικούς, ΜΜΕ και marketing για την προώθηση των συμφερόντων τους.

Όμως υπάρχει μια συγκεκριμένη ποσότητα αυτής της δύναμης στον καθένα μας καθημερινά. Με την χρήση της αρχίζει να πέφτει και η ποιότητα της. Για παράδειγμα το πρωί είμαστε πιο παραγωγικοί ποιοτικά και ποσοτικά σε σχέση με το βράδυ. Με τον ύπνο αυτή η ενέργεια ανανεώνεται. Με την εξάσκηση αυξάνει. Ας επιλέγουμε λοιπόν σοφά που την χρησιμοποιούμε.

Εκεί που θα αποφασίσουμε να την δώσουμε αυτόματα θα δώσουμε αξία και ισχύ... Πράγματι αυτός που του δίνουμε προσοχή γίνεται κατευθείαν δυνατός και παίρνει αξία. Πάρτε για παράδειγμα τον κάθε άσχετο που μας παρουσιάζουν σαν καινούργιο καλλιτέχνη, ηθοποιό, πολιτικό, ποδοσφαιριστή και ότι άλλο βάλει ο νους σας. Είναι δυνατόν ο Ροναλντίνιο να έπaiρνε τόσα εκατομμύρια αν ο κόσμος δεν του έδινε σημασία;

Αν δεν επιλέξουμε σωστά θα χάσουμε εμείς σε αξία και ισχύ! Δεν είναι λογικό επακόλουθο αν επιλέγουμε να "θεοποιούμε" τον κάθε Βας Βας που μας πλασσάρουν διαβάζοντας γι' αυτόν, συζητώντας γι' αυτόν, ακούγοντας τον στην τηλεόραση κοκ; Τι είδους άνθρωποι γινόμαστε τότε; Σαφώς μικρότερης αξίας γιατί χάνουμε σε δύναμη. Αφενός γιατί δεν την εξασκούμε (καμμία δυσκολία να καταλάβεις τι έχει να μας πει η εσπρέσσο για τον Παρασκευά) και αφετέρου γιατί αντί να την χρησιμοποιείς για την δικιά σου ανάταση την χαρίζεις γενναιόδωρα στον πρώτο τυχόντα.

Από τα παραπάνω νομίζω ότι γίνεται φανερό ότι δεν αξίζει να ασχολούμαστε με πράγματα που δεν μπορούμε να επηρρεάσουμε. Θα πρέπει αντίθετα να μας ενδιαφέρει να βρούμε πάνω σε τι έχουμε έλεγχο και το τι μπορούμε να αλλάξουμε. Και αυτό που είναι του χεριού μας αλλά και σε απόσταση "αναπνοής" είμαστε εμείς οι ίδιοι. Ας χρησιμοποιήσουμε λοιπόν την προσοχή για να δούμε όσο μπορεί ο καθένας το εαυτό του. Είναι απείρως πιο όμορφο να γνωρίζεις τον εαυτό σου από οτιδήποτε άλλο πράγμα. Θα εκπλαγείτε από τα πόσο λίγο τον γνωρίζουμε. Πιο πολύ γνωρίζουμε τον φίλο μας από τον ίδιο μας τον εαυτό! Ο λόγος είναι ότι όλη η προσοχή μας είναι πάντα στραμμένη προς τα έξω. Έχει αυτό φυσικά την εξήγηση του αφού πρέπει να προστατευτούμε από εξωτερικούς κινδύνους και η προσοχή μας ψάχνει για αλλαγές που μπορούν να μας απειλήσουν. Ρίξτε όμως μια ματιά γύρω σας. Όλοι περπατούν κοιτάζοντας ή μιλώντας στο κινητό. Όλη η προσοχή μας χωράει σε ένα τόσο μικρό πραγματάκι που γίνεται όλο και πιο μικρό...

Ας στρέψουμε λοιπόν την προσοχή μας προς τα μέσα. Ίσως εκεί ανακαλύψουμε ότι η ασυνείδητη χρήση της προσοχής μας δημιούργησε ένα Εγώ το οποίο όμως δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα. Ένα Εγώ που διακατέχεται από επιθυμίες ξένες προς την φύση του. Ίσως ανακαλύψουμε καινούργιες επιθυμίες, νέες δυνατότητες. Ίσως δούμε ότι αυτό που υπάρχει μέσα μας είναι ένας απέραντος κόσμος που αξίζει να τον εξερευνήσουμε. Ίσως τελικά αυτός να είναι ο σκοπός του περάσματος μας από αυτόν τον κόσμο: να ανακαλύψουμε τον αληθινό Εαυτό.