Το βιβλίο

Ν. Rockwell, 1923 "Boy Reading"

“Think before you speak. Read before you think.”

"Σκέψου πριν μιλήσεις. Διάβασε πριν σκεφτείς"

-Fran Lebowitz 

Υπάρχει καλύτερη τροφή για τη σκέψη αναγνώστη;  Ακόμη και το χειρότερο βιβλίο μπορεί να μας δώσει κάτι για να σκεφτούμε. Βλέπετε ο πραγματικός σκοπός των βιβλίων είναι να αναγκάσει το μυαλό να σκεφτεί μόνο του. Και έτσι θα έπρεπε να διαβάζουμε κάθε βιβλίο. Όχι αποδεχόμενοι ό,τι μας λέει αλλά σκεπτόμενοι ό,τι μας λέει. Και ο καλύτερος τρόπος για να το κάνεις αυτό είναι να το διαβάσεις 3 φορές: την πρώτη σαν να διαβάζεις εφημερίδα, τη δεύτερη σαν να το διαβάζεις σε κάποιον άλλο και την τρίτη σαν να το εξηγείς σε κάποιον άλλο (μας λέει ο Γκουρτζίεφ). Θα μου πείτε πρέπει όλα τα βιβλία πρέπει να τα διαβάζουμε τρεις φορές; Όχι φυσικά. Αλλά βιβλίο που δεν θέλεις να το ξαναδιαβάσεις δεν είναι καλό βιβλίο. 

"You cannot open a book without learning something."

"Δεν μπορείς να ανοίξεις ένα βιβλίο χωρίς να μάθεις κάτι." 
-Confucius

Όμως αγαπητέ αναγνώστη δεν είναι μόνο ότι το βιβλίο ακονίζει τη σκέψη και την κριτική ικανότητα: σου δίνει και τη δυνατότητα να μάθεις ένα σωρό πράγματα. Άμα ξέρεις να διαβάζεις τότε ο δρόμος για τη μάθηση είναι ανοικτός:

Εγώ έμαθα γράμματα απ’ την λογοτεχνία, από κει έμαθα και μαρξισμό, από κει έμαθα και κοινωνιολογία, από κει έμαθα και οικονομία. Διάβασα όλη τη Ρώσικη κλασσική και σοσιαλιστική λογοτεχνία, διάβασα όλη τη γαλλική λογοτεχνία, η οποία είναι καταπληκτική, διάβασα σύγχρονη αμερικάνικη λογοτεχνία. Μέσα από τη λογοτεχνία μαθαίνεις τη γλώσσα, μαθαίνεις να μιλάς, παίρνεις γνώσεις τρομακτικές από όλους τους χώρους... 

-Χρόνης Μίσσιος

"Καμιά διασκέδαση δεν είναι τόσο φτηνή όσο το διάβασμα

και καμιά απόλαυση δεν διαρκεί τόσο πολύ."

-Lady Mary Montagu

Υπάρχει μήπως φτηνότερη τροφή για τη σκέψη; Ένα βιβλίο δεν κοστίζει τίποτα σε σχέση με αυτά που προσφέρει και επιπλέον μπορείς να το δανεισθείς τζάμπα από τη βιβλιοθήκη ή από ένα φίλο.  Δεν θα ξεχάσω ένα μικρό δοκίμιο του G. Orwell (δημοσιευμένο στην Tribune το 1946) με τίτλο Books vs cigarettes (Βιβλίο εναντίον τσιγάρων), όπου με μοναδικό τρόπο αναλύει τα έξοδα μιας χρονιάς και στα δύο και συγκρίνει τις απολαύσεις που αυτά προσφέρουν.

"Κατά κάποιο περίεργο τρόπο, το να διαβάζεις ένα βιβλίο 

ποτέ δεν σε κάνει να αισθάνεσαι ότι στέκεσαι ακίνητος."

-Jef Mallett

Μήπως όμως δεν είναι και το φθηνότερο/γρηγορότερο μεταφορικό μέσο της ψυχής μας; Μας πάει σε τόπους μακρινούς, τόπους που δεν υπάρχουν ή που δεν είχαμε φανταστεί ότι υπάρχουν. (Δέστε αν θέλετε και αυτό το πολύ όμορφο ποίημα της E. Dickinson.) Αναπτύσσει τη φαντασία μας γιατί την θέτει σε λειτουργία. Αυτή είναι και η μεγάλη διαφορά του με την τηλεόραση ή τον κινηματογράφο: στο βιβλίο η φαντασία μας είναι ελεύθερη, ενώ όταν μια ιστορία μας μεταδίδεται με εικόνες η φαντασία μας είναι δέσμια: "αυτοί που διαβάζουν έχουν τον κόσμο και αυτοί που βλέπουν τηλεόραση τον χάνουν" μας λέει ο μεγάλος σκηνοθέτης W. Herzog. Ενώ ο φοβερός συγγραφέας μικρών ιστοριών Α. Moravia δείχνει ότι ξέρει πολύ καλά τη δουλειά του όταν μας λέει ότι "ο μυθιστοριογράφος σου δίνει να δεις από την κλειδαρότρυπα αυτά που δεν μπορείς να δεις διαφορετικά."

“Books are the quietest and most constant of friends;

they are the most accessible and wisest of counselors,

and the most patient of teachers.”

"Τα βιβλία είναι οι πιο ήσυχοι και σταθεροί φίλοι·

οι πιο εύκολα προσβάσιμοι και σοφότεροι συμβουλάτορες,

και οι πιο υπομονετικοί δάσκαλοι."

 -Charles William Eliot

Πράγματι πολύ καλά μας τα λέει ο Eliot: ήσυχοι γιατί μπορείς να τους συμβουλευτείς όποτε εσύ θέλεις, είναι υπομονετικοί γιατί δεν σε πιέζουν ποτέ να τους διαβάσεις αλλά είναι και οι σοφότεροι γιατί όπως μας υπενθυμίζει ο Καρτέσιος, το να διαβάζεις τα καλά βιβλία είναι σαν να συνδιαλέγεσαι με τους άριστους των περασμένων αιώνων.

"Do not read, as children do, to amuse yourself,

or like the ambitious, for the purpose of instruction.

No, read in order to live."

"Μην διαβάζεις, όπως τα παιδιά, για να διασκεδάσεις,

ή σαν τους φιλόδοξους, με πρόθεση τη διδασκαλία.

Όχι, διάβαζε για να ζήσεις."

-Gustave Flaubert

Αυτό ίσως ακούγεται σε πολλούς ως παράδοξο. Το ξέρω γιατί και εγώ έτσι ένιωθα παλαιότερα. Έλεγα όμορφα τα βιβλία, αλλά δεν ζεις με τα βιβλία· ήμουνα βλέπετε ακόμη δέσμιος της δράσης. Τώρα ξέρω πόσο λάθος άποψη είχα γιατί η δράση είναι πάντα τυφλή: εξαρτάται από εξωτερικές επιρροές, και υποκινείται από ασυνείδητες παρορμήσεις, όπου παρόρμηση είναι αυτή που κυριαρχεί όσο στενεύει η ελευθερία της σκέψης, σύμφωνα με τον Φ. Πεσσόα. 
"Η βάση της δράσης είναι η έλλειψη φαντασίας και είναι το τελευταίο καταφύγιο αυτών που δεν ξέρουν να ονειρευτούν. Όταν καταλάβουμε τους νόμους που διέπουν τη ζωή θα συνειδητοποιήσουμε ότι ο μόνος που έχει περισσότερες ψευδαισθήσεις από αυτόν που ονειρεύεται είναι αυτός που δρα" μας λέει ο Ο. Ουάιλντ.  Αναφέρει ίσως ο κορυφαίος λογοτέχνης του 20ου αιώνα Μ. Proust:  "Δεν υπάρχουν ίσως ημέρες της παιδικής μας ηλικίας που να τις ζήσαμε τόσο απόλυτα, όσο εκείνες που πιστέψαμε ότι τις αφήσαμε να φύγουν χωρίς να τις ζήσουμε, εκείνες που τις περάσαμε με ένα βιβλίο αγαπημένο."

Ο Ο. Wilde στο τρομακτικά ευφυέστατο έργο -όπως εξάλλου τα περισσότερά του - "The Critic As Artist" Ο Κριτικός ως Καλλιτέχνης, (απ' όπου και το παραπάνω απόσπασμα), έργο διαποτισμένο ως το μεδούλι με τα ιδεώδη των αρχαίων Ελλήνων, μας λέει ποιες είναι οι δύο ανώτερες μορφές τέχνης: η Ζωή και η Λογοτεχνία, η ζωή και η τέλεια έκφραση της ζωής. Ας μην ξεχνάμε ότι αυτό που μας διαχωρίζει από τα ζώα είναι η γλώσσα: η γλώσσα που είναι ο κηδεμόνας και όχι το παιδί της σκέψης. Διαβάζοντας λοιπόν μαθαίνεις καλύτερα τη γλώσσα (σας το λέω και από προσωπική πείρα έχω μάθει τρεις ξένες γλώσσες διαβάζοντας και μάλιστα τις δύο τζάμπα) οπότε μαθαίνεις να εκφράζεσαι και να εκφράζεις καλύτερα τη ζωή: μαθαίνεις να σκέφτεσαι καλύτερα άρα και να ζεις καλύτερα. Γιαυτό ίσως και ένας από τους μεγαλύτερους Αμερικάνους συγγραφείς, ο E. Hemingway, έλεγε ότι "όλα τα καλά βιβλία έχουν κάτι κοινό: είναι πιο αληθινά απ’ ό,τι αν είχαν συμβεί πραγματικά." Εξάλλου το απόγειο του Ελληνικού πολιτισμού σύμφωνα με τον Νίτσε είναι η τραγωδία: 

"Ἐστὶν οὖν τραγωδία μίμησις πράξεως σπουδαίας καὶ τελείας, μέγεθος ἐχούσης, ἡδυσμένῳ λόγῳ, χωρὶς ἑκάστῳ τῶν εἰδὼν ἐν τοῖς μορίοις, δρώντων καὶ οὐ δι’ ἀπαγγελίας, δι’ ἐλέου καὶ φόβου περαίνουσα τὴν τῶν τοιούτων παθημάτων κάθαρσιν" είναι ο ορισμός της από τον Αριστοτέλη στο βιβλίο του Περί Ποιητικής. Δηλαδή, "είναι λοιπόν η τραγωδία μίμηση πράξης σημαντικής και ολοκληρωμένης, η οποία έχει κάποια διάρκεια, με λόγο ποιητικό ("γλυκό" ή "διανθισμένο", στην κυριολεξία), τα μέρη της οποίας διαφέρουν στη φόρμα τους, που παριστάνεται ενεργά και δεν απαγγέλλεται, η οποία προκαλώντας τη συμπάθεια και το φόβο του θεατή τον αποκαθάρει (λυτρώνει) από παρόμοια ψυχικά συναισθήματα."

Βλέπουμε εδώ λοιπόν άλλη μια χρησιμότητα του βιβλίου (γιατί η τραγωδία όπως και κάθε θεατρικό μπορεί κάλλιστα να διαβαστεί): την κάθαρση. Μέσω της τέχνης και μόνο μέσω της τέχνης μπορούμε να θωρακιστούμε από τους άθλιους κινδύνους της πραγματικής ζωής.

"O Day of days when we can read!
The reader and the book, either without the other is naught."
"Ω Μέρα των ημερών όταν μπορούμε να διαβάσουμε!
Ο αναγνώστης και το βιβλίο, ο ένας χωρίς τον άλλο είναι τίποτα." 
-Ralph Waldo Emerson

Τέλος θα ήθελα να αναφέρω και μια ακόμα πτυχή του βιβλίου σε σχέση με την ζωή: την αθανασία. Οι συγγραφείς όλων των καλών βιβλίων κατάφεραν να περάσουν στην αθανασία τους εαυτούς τους και τους ήρωες των διηγημάτων τους. Μια αθανασία που απαιτεί όμως τον αναγνώστη για να τους ξαναδώσει ζωή. Απαιτεί γράφω, αλλά όχι χωρίς αντάλλαγμα: επιστρέφει πίσω ζωή για τη ζωή που τους δίνουμε, όπως πολύ όμορφα αφήνει να φανεί αυτή η βραβευμένη, μικρού μήκους ταινία κινουμένων σχεδίων.

"Πάντα φανταζόμουν τον παράδεισο σαν ένα είδος βιβλιοθήκης."
-Jorge Luis Borges

Ζητώ συγνώμη για το μεγάλο κείμενο αλλά προσπάθησα να το κάνω όσο πιο σύντομο γίνεται.  Να κλείσω με ένα ακόμα γνωμικό αυτή τη φορά από την αρχαιότητα και τον Κικέρων όπου φαίνεται με τον καλύτερο τρόπο η αξία του βιβλίου: "Αν έχεις ένα κήπο και μια βιβλιοθήκη, έχεις όλα όσα σου χρειάζονται."

Η Σοφία του Μικρού Πρίγκηπα

Αγαπημένοι φίλοι,
αν και δεν μου αρέσει να μιλώ για τον εαυτό μου θα μοιραστώ σήμερα μαζί σας ένα μάθημα της ζωής μου μέσω της "κριτικής" ενός βιβλίου.

Όταν ξεκίνησα να μαθαίνω γαλλικά σκέφτηκα να βρω ένα κλασσικό βιβλίο, εύκολο στην ανάγνωση. Ο σκοπός ήταν να συνδιάσω τη βαρετή γραμματική με την ενδιαφέρουσα ανάγνωση. Λόγω πείρας από τα Ολλανδικά, αποφάσισα να διαλέξω κάποιο παραμυθάκι, κατά προτίμηση για μικρά παιδιά, αφού στα γαλλικά είμαι πλέον ενός χρονών και 4 μηνών... Το μόνο που ήρθε στο μυαλό μου και που δεν είχα διαβάσει ήταν ο Μικρός Πρίγκηπας. Όταν το ζήτησα στο βιβλιοπωλείο του πανεπιστημίου, μου είπαν να κοιτάξω στα παιδικά βιβλία και άμα δεν ήταν εκεί, θα μπορούσαν να μου το παραγγείλουν. Όπως και έγινε τελικά.

Μετά από 2-3 μήνες τελείωσα αυτό το μικρό βιβλιαράκι. Μόνο που αποδείχθηκε ότι εγώ, οι υπεύθυνοι του βιβλιοπωλείου του πανεπιστημίου, όπως και πολλοί άλλοι που δεν έχουν διαβάσει το βιβλίο κάναμε ένα μεγάλο λάθος. Το βιβλίο δεν είναι παιδικό. Μοιάζει ίσως για όποιον το έχει ξεφυλλίσει, αλλά δεν το έχει διαβάσει προσεκτικά. Ίσως να μπερδεύει λίγο τα πράγματα και η αφιέρωση που κάνει ο συγραφέας στην αρχή του βιβλίου, αλλά ο προσεκτικός αναγνώστης δεν μπορεί να ξεγελαστεί τόσο εύκολα:

Στον Leon WERTH

θα ήθελα να ζητήσω συγνώμη απ' τα παιδιά που αφιέρωσα το βιβλίο αυτό σ' ένα μεγάλο· ωστόσο, έχω μια σοβαρή δικαιολογία: αυτός ο μεγάλος είναι ο πιο καλός μου φίλος σε τούτο τον κόσμο. Έχω και μια άλλη δικαιολογία: αυτός ο μεγάλος όλα τα καταλαβαίνει, ακόμη και τα παιδικά βιβλία. Έχω και μια τρίτη δικαιολογία: αυτός ο μεγάλος ζει στη Γαλλία, όπου πεινάει και κρυώνει. Έχει τόσο μεγάλη ανάγκη από κάποια παρηγοριά. Αν όλοι οι παραπάνω λόγοι δεν είναι αρκετοί, πολύ θα το ήθελα ν' αφιερώσω τούτο το βιβλίο στο παιδί που ήταν άλλοτε αυτός ο μεγάλος. Όλοι οι μεγάλοι ήταν κάποτε παιδιά (Μα λίγοι ίσως ανάμεσά τους το θυμούνται). Διορθώνω, λοιπόν, την αφιέρωσή μου:

Στον Leon WERTH όταν ήταν μικρό παιδί

Ο συγραφέας Antoine de Saint-Exupéry δημιούργησε ένα αριστούργημα ποίησης, ανθρωπισμού και συγκίνησης το οποίο πρωτοεκδόθηκε το 1943. Κάνει αρκετές στοχαστικές παρατηρήσεις για τη ζωή και την ανθρώπινη φύση που αποτελούν πρώτης τάξεως τροφή για σκέψη. Ένα βιβλίο που χτίζεται αριστοτεχνικά βήμα προς βήμα γύρω από ένα μυστικό ξεχασμένο εδώ και καιρό από τους περισσότερους ανθρώπους (μεγάλους όχι τα παιδιά). Το μυστικό είναι απλό, αλλά λίγοι το καταλαβαίνουν σε όλη του την σημασία: "Οι άνθρωποι βλέπουν καλά μόνο με την καρδιά. Το ουσιώδες είναι αόρατο για τα μάτια." Η φιλία και η ομορφιά είναι μερικά από τα ουσιώδη, αλλά πως μπορείς να τα δεις αν όχι με τα μάτια της καρδιάς; Αν δεν μπορέσεις να τα αισθανθείς; Και πως να την αισθανθείς αν δεν έχεις πονέσει και προσπαθήσει γι'αυτά; "Είναι ο χρόνος που έχεις χάσει για το ρόδο σου, που κάνει το ρόδο σου σημαντικό." λέει η αλεπού που είχε ζητήσει να εξημερωθεί από τον Μικρό Πρίγκηπα.

Κεφ. ΧΧΙ (Απόσπασμα)

"Η ζωή μου είναι πολύ μονότονη. Κυνηγώ τα κοτόπουλα, οι άνθρωποι με κυνηγούν. Όλα τα κοτόπουλα μοιάζουν μεταξύ τους, και όλοι οι άνθρωποι μοιάζουν μεταξύ τους. Και έτσι έχω αρχίσει να βαριέμαι. Αν με εξημερώσεις, θα νιώσω να έχει έρθει ο ήλιος στη ζωή μου. Θα αναγνωρίζω τον ήχο από τα βήματά σου που θα είναι διαφορετικά από εκείνον όλων των άλλων. Τα άλλα βήματα με κάνουν να κρύβομαι .Τα δικά σου θα με καλούν, σα μουσική, έξω από τη κρυψώνα μου. Και μετά, βλέπεις εκείνα τα χωράφια με το σιτάρι; Δεν τρώω ψωμί. Το σιτάρι μου είναι εντελώς άχρηστο. Τα χωράφια με το σιτάρι δεν μου λένε τίποτα. Και αυτό είναι θλιβερό. Μα τα δικά σου μαλλιά έχουν το χρώμα του χρυσού. Σκέψου πόσο θαυμάσιο θα είναι όταν θα με έχεις εξημερώσει. Τα στάχυα που είναι επίσης χρυσά, θα με κάνουν να σε σκέφτομαι. Και θα μου αρέσει να ακούσω τον αέρα ανάμεσα στα σιτάρια..."

- "Σε παρακαλώ εξημέρωσέ με!" είπε.
- "Το θέλω πάρα πολύ" απάντησε ο Μικρός Πρίγκηπας. "Αλλά δεν έχω πολύ χρόνο. Ψάχνω για φίλους και θέλω να γνωρίσω πολλά πράγματα."
- "Γνωρίζουμε μόνο τα πράγματα που εξημερώνουμε", είπε η Αλεπού. "Οι άνθρωποι δεν έχουν χρόνο να γνωρίσουν το οτιδήποτε. Αγοράζουν τα έτοιμα πράγματα από τα καταστήματα. Αλλά δεν υπάρχει κανένα κατάστημα στο κόσμο από το οποίο να μπορούν να αγοράζουν φίλους και έτσι οι άνθρωποι δεν έχουν πια κανένα φίλο. Εάν θες ένα φίλο, εξημέρωσε με..."

"Τι πρέπει να κάνω για να σε εξημερώσω;" ρώτησε ο Μικρός Πρίγκηπας.
"Πρέπει να είσαι πολύ υπομονετικός" απάντησε η Αλεπού. "Πρώτα θα καθίσεις στο γρασίδι κάπως μακριά μου, όπως τώρα. Θα σε βλέπω με την άκρη του ματιού μου και δεν λες τίποτα. Οι λέξεις είναι αιτία παρεξηγήσεων. Μέρα με τη μέρα θα έρχεσαι πιο κοντά μου..."

Την επόμενη ημέρα ο Μικρός Πρίγκηπας επέστρεψε.
"Θα ήταν καλύτερα να έρχεσαι πάντα την ίδια ώρα" είπε η Αλεπού. "Για παράδειγμα, αν έρχεσαι στις τέσσερις η ώρα το απόγευμα, τότε γύρω στις τρεις η ώρα θα αρχίσω να νιώθω ευτυχισμένη. Όσο περνάει η ώρα θα νιώθω όλο και πιο ευτυχισμένη. Στις τέσσερις η ώρα, θα είμαι ανήσυχη και σχεδόν θα χοροπηδώ από ευτυχία. Θα σου δείχνω πόσο ευτυχισμένη είμαι. Αλλά αν δεν έρχεσαι συγκεκριμένη ώρα, δεν θα ξέρω πότε θα πρέπει να φορέσει η καρδιά μου τα καλά της για να σε υποδεχθεί... Πρέπει τηρούμε τα τελετουργικά..."
"Τι θα πει τελετουργικό;" ρώτησε ο Μικρός Πρίγκηπας.
"Και τα τελετουργικά είναι επίσης ένα πράγμα πολύ ξεχασμένο" είπε η Αλεπού. "Είναι αυτό που κάνει τη μια ημέρα να διαφέρει από τις άλλες ημέρες, την μια ώρα από τις άλλες ώρες. Για παράδειγμα, οι κυνηγοί έχουν ένα τελετουργικό. Κάθε Πέμπτη χορεύουν με τα κορίτσια του χωριού. Έτσι η Πέμπτη είναι μια θαυμάσια ημέρα για μένα! Μπορώ να κάνω ένα περίπατο στους αμπελώνες. Αλλά αν οι κυνηγοί χόρευαν οποτεδήποτε, κάθε ημέρα θα ήταν όπως κάθε άλλη ημέρα, και δεν θα μπορούσα ποτέ να έχω καθόλου διακοπές."

Έτσι ο Μικρός Πρίγκηπας εξημέρωσε την Αλεπού. Και όταν έφτασε η ώρα της αναχώρησής του πήγε κοντά της.
"Α" είπε η Αλεπού, "θα κλάψω."
"Εσύ φταις γι' αυτό" είπε ο Μικρός Πρίγκηπας. "Δεν ήθελα να σου κάνω κακό - μα εσύ θέλησες να σε εξημερώσω..."
"Ναι, είναι αλήθεια" είπε η Αλεπού.
"Μα τώρα πρόκειται να κλάψεις!" είπε ο Μικρός Πρίγκηπας.
"Ναι, είναι αλήθεια" είπε η Αλεπού.
"Τότε δεν κέρδισες κάτι που σε εξημέρωσα!"
"Κέρδισα" είπε η Αλεπού. "Κέρδισα το χρώμα του σταχυού."


Δηλαδή όπως το θέτει ο ίδιος ο συγραφέας σε άλλο βιβλίο του: "Αυτός που έχει φύγει, αν διατηρούμε την μνήμη του, κατοικεί μέσα μας πιο δυναμικά - όχι - πιο ζωντανά και από τους ζωντανούς ανθρώπους."

Κεφ. ΧΧΙΙΙ

- Καλημέρα, είπε ο μικρός πρίγκιπας.
- Καλημέρα, είπε ο έμπορος.
Ήταν ένας έμπορος τελειοποιημένων χαπιών που έκοβαν τη δίψα. Έπινες ένα κάθε βδομάδα και έτσι δεν ένιωθες πια την ανάγκη να πιεις νερό.
- Γιατί τα πουλάς αυτά; είπε ο μικρός πρίγκιπας.
- Κάνεις μεγάλη οικονομία χρόνου, είπε ο έμπορος. Οι ειδικοί έχουν κάνει τους υπολογισμούς. Κερδίζεις πενηντατρία λεπτά τη βδομάδα.
- Και τι τα κάνεις αυτά τα πενηντατρία λεπτά;
- Τα κάνεις ότι θέλεις...
«Εγώ, είπε μέσα του ο μικρός πρίγκιπας, αν είχα πενηντατρία λεπτά σε χρόνο να ξοδέψω, θα έκανα σιγά-σιγά ένα ωραίο περίπατο μέχρι κάποια πηγή...


Ο συγραφέας επιχειρεί να ξυπνήσει ξεχασμένα συναισθήματά μας. Επίσης προσπαθεί να προβάλλει τον λανθασμένο τρόπο ζωής μας και την λάθος σκέψη μας σε πολλά θέματα. Όπλο του η αχαλίνωτη γόνιμη φαντασία του. Γνώμη μου είναι ότι τα καταφέρνει με απαράμιλλη δεξιοτεχνία, μέσα από ένα φαινομενικά απλό αλλά παράλληλα βαθειά φιλοσοφικό κείμενο.

Το συστήνω ανεπιφύλακτα σε όλους σας με την προτροπή να μην ξεγελαστείτε από την φαινομενική του απλότητα και το διαβάσετε γρήγορα. Είναι και αυτή μια αρρώστια της εποχής μας βλέπετε. Νομίζουμε ότι η ζωή μας είναι μικρή και προσπαθούμε να την ζήσουμε γρήγορα. Αυτό είναι όμως που την συρρικνώνει και την κάνει άσχημη. Πως θα μπορέσεις να δεις την ομορφιά αν κάνεις κάτι γρήγορα; Δεν πρέπει να κοντασταθείς σταματώντας να κάνεις αυτό που κάνεις και να κοιτάξεις γύρω σου με τα μάτια της καρδιάς; Πως αλλιώς θα μπορέσεις να την δεις; Η ζωή είναι μεγάλη από μόνη της. Αν προσπαθείς να την ζήσεις με αργούς ρυθμούς τότε και μόνο τότε μπορεί να γίνει απέραντη και γεμάτη θησαυρούς κάτω από κάθε πέτρα του δρόμου της...

Όλο το βιβλίο στα ελληνικά εδώ και εδώ. Σε γαλλικά, αγγλικά, γερμανικά και ισπανικά μπορείτε να το βρείτε εδώ.

Ο Δρόμος του Βουβαλιού

Η σοφία του Ζεν μέσα από 10 εικόνες

Ο Δρόμος του βουβαλιού ή του βοδιού, είναι μια αναπαράσταση του δρόμου του Ζεν. Αποτελεί ίσως την κυριότερη διδαχή του Βουδισμού η οποία αν μπορεί να συνοψιστεί τότε θα ήταν "mindfullness" (σε ελεύθερη μετάφραση: το να έχεις συνείδηση του τι σκέφτεσαι) η οποία οδηγεί στην αποφυγή της προσκόλλησης σε οτιδήποτε έμψυχο ή άψυχο. Η ιστορία μας δείχνει το δρόμο προς αυτήν αλλά και το τι επακολουθεί μετά.
Η ιστορία (1126-1279 μ.Χ.) μας δίδεται με 10 εικόνες και ένα μικρό σχολιασμό στην κάθε εικόνα. Σ'αυτήν την ανάρτηση θα δωθούν και κάποια επιπλέον σχόλια σε μορφές ιστοριών-παραβολών τα οποία είναι επιλογές κειμένων και σχόλια του Γιώργου Ιωαννίδη. Συστήνω ανεπιφύλακτα, σε όποιον θέλει να εμβαθύνει περισσότερο, το βιβλιαράκι του από τις Εκδόσεις Αρχέτυπο - Βιβλιοθήκη των Χρωμάτων.

Δύο λόγια για να μπούμε στο νόημα της ιστορίας. Η ιστορία όπως και η ζωή ζητά για την κατανόηση της αλήθειας την συμμετοχή όλων των αισθήσεων και της σκέψης. Αυτές οι 6 αισθήσεις είναι οι πύλες για την αντίληψη και κατανόηση του κόσμου. Γιαυτό επειδή η ιστορία που ακολουθεί είναι έτσι φτιαγμένη ώστε παρατηρώντας την εικόνα και διαβάζοντας το κειμενάκι που την συνοδεύει, και συν-αισθανόμενος και συλογιζόμενος πάνω σ'αυτά, να μπορείς να κατανοήσεις το περιεχόμενο. Απαιτεί συγκέντρωση και συμετοχή και των 6 αισθήσεων. Κύριοι πρωταγωνιστές της ιστορίας είναι το αγόρι (ανθρώπινη μορφή του εαυτού μας) και το βουβάλι (νου). Αυτό που συνήθως συμβαίνει είναι ότι οι άνθρωποι φοβούνται την σιωπή και τρέχουν με τον νου τους να την καλύψουν. Πήγε ο μαθητής Τζι Γκουάνγκ στον Δάσκαλο Μποντιντάρμα και του είπε ότι δεν έχει ειρήνη στο νου του. Τον παρακάλεσε να του τον ειρηνεύσει. "Φέρε μου το νου σου εδώ και θα σου τον ειρηνεύσω" απάντησε ο δάσκαλος. "Μα όταν αναζητώ τον νου μου δεν μπορώ να τον βρω!" απάντησε ο μαθητής. "Βλέπεις λοιπόν που τον ειρήνευσα κιόλας;" απάντησε αφοπλιστικά ο δάσκαλος. Η παραπάνω ιστορία μας δείχνει ότι δεν υπάρχει κάτι σταθερό και αυτόνομο ώστε να μπορεί κανείς να το απομονώσει και να το κατευθύνει προς την ειρήνη και την εσωτερική γαλήνη. Η φιλοσοφία του Ζεν επιδιώκει ένα ξύπνημα από το λήθαργο που έχει πέσει μια ύπαρξη στην οποία κυριαρχούν οι δυαδικές αντιθέσεις. (καλό-κακό, πάνω-κάτω κτλ.) Στην αναγνώριση και βίωση αυτής της πραγματικότητας υπάρχει μια μεταμόρφωση, μία επιστροφή στην απλή φυσική συμπεριφορά. Το σύμπαν για τον Ταοϊστή είναι μια ζωντανή μορφή όπου όλα μεταβάλλονται σταθερά διαρκώς, με τρόπο τέτοιον, ώστε το κάθετι να βρίσκει την θέση του μέσα στο Όλον. Το έργο λοιπόν του κάθε αναζητητή του Τάο (Θεός για εμάς τους δυτικούς) επικεντρώνεται στην καλλιέργεια ενός αυθεντικού αυθορμητισμού που μπορεί να ονομαστεί εαυτότητα. Αυτή αφορά το γνήσιο, φυσικό και αυθόρμητο άνθρωπο που ακολουθεί μέσα από τις πράξεις του την συλλογική αρμονική ροή του κόσμου. Ο σοφός άνθρωπος του Τάο μπορεί να κάνει πράξη αυτή την εναρμόνιση μέσα από την μη-πράξη, την μη βεβιασμένη και εσκεμμένη δηλαδή κίνηση. Έτσι μπορεί να οδηγηθεί στην επίτευξη ενός μη νου μια "κατάσταση πληρότητας κάτα την οποία ο νους λειτουργεί ελεύθερα και εύκολα, χωρίς το αίσθημα της ύπαρξης ένος δεύτερου νου, του εγώ που τον επιβλέπει απειλητικά μ'ένα ραβδί στο χέρι. Αν ο συνηθισμένος άνθρωπος είναι αυτός που για να περπατήσει πρέπει να ανασηκώσει τα πόδια του με τα χέρια του, ο Ταοϊστής είναι αυτός που έχει μάθει να αφήνει τα πόδια του να περπατούν από μόνα τους" αναφέρει ο Allan Watts.

Τελειώνοντας, άλλη μια ιδέα που αποτελεί επιρροή του Ταοϊσμού στο Ζεν και αφορά αυτό το ξύπνημα, είναι ότι αυτό είναι αιφνίδιο (σατόρι στα Ιαπωνικά, τουν-βου στα Κινέζικα). Αυτό σημαίνει ότι δεν μπορεί να επιτευχθεί σταδιακά μόνο με τον διαλογισμό ή σταδιακά μόνο με την συσσώρευση γνώσεων. Αυτή η κινέζικη επιρροή φαίνεται στο ποίημα του Σενγκ-τσαν (3ου Πατριάρχη) "Ακολούθησε την φύση σου σύμφωνα με το Τάο, περπάτα ήρεμα και σταμάτα να ανησυχείς. Αν οι σκέψεις σου σε δεσμεύουν, εγκατάλειψέ τες... Μην ανταγωνίζεσαι τον κόσμο των αισθήσεων, γι'αυτό όταν σταματήσει ο ανταγωνισμός, είναι το ίδιο το πλήρες Ξύπνημα. Ο σοφός δεν αγωνίζεται, μόνον ο βυθισμένος στην άγνοια αυτοδεσμεύεται... Όταν δουλεύεις το νου σου με το νου σου, πως θα αποφύγεις το βύθισμα στη σύγχιση;"
Η φιλοσοφία του Ζεν μπορεί να συνοψιστεί ως μια προσέγγιση που στοχεύει στην καλλιέργεια της συνείδησης ώστε να βιώσει ο ασκούμενος την έσχατη πραγματικότητα μακρυά από κάθε ψευδαίσθηση αντιθέσεων.

(οι εικόνες (που υπάρχουν και σ'άλλες παραλλαγές) είναι οι ίδιες με αυτές του βιβλίου και είναι από τον ιστότοπο http://www.shambhala.org/dharma/ctr/oxherding/. Άλλες πληροφορίες εκτός του βιβλίου μπορείτε να δείτε στην wikipedia και μια παραλλαγή του 15ου αιώνα εδώ.)

Και μια παράκληση: Η ιστορία απαιτεί μια ορισμένη συγκέντρωση. Προσπαθήστε να βρείτε το χρόνο για να την διαβάσετε με ηρεμία, ησυχία, συμμετοχή όλων των αισθήσεων και φυσικά με ανοιχτό μυαλό.

1. Αναζητώντας το Βουβάλι

Στα βοσκοτόπια αυτού του κόσμου, ασταμάτητα παραμερίζω το ψηλό γρασίδι αναζητώντας το βουβάλι. Ακολουθώντας ποτάμια δίχως όνομα, χαμένος ανάμεσα στα σταυροδρόμια μακρινών βουνών. Η δύναμη μου χάνεται και η ζωτικότητα μου εξασθενεί. Δεν μπορώ να βρω το βουβάλι. Το μόνο που ακούω είναι οι ακρίδες που φωνάζουν μέσα στο δάσος τη νύχτα.

Σχόλιο:
Η ανθρώπινη μορφή του εαυτού μας προσωποποιείται από το αγόρι. Η συνείδηση δηλαδή, η οποία ταξιδεύει αδιάκοπα στο μονοπάτι της ενηλικίωσης και της ολοκλήρωσης/εξέλιξης. Η μορφή του ζώου συμβολίζει το νου, αλλά όχι μόνο τη λειτουργία της σκέψης αλλά και κάθε άλλη αίσθηση. Το αγόρι ψάχνει με την συνειδητή του θέληση και άσκηση (συμβολίζεται με το μαστίγιο και το σκοινί που κρατά όπως θα δούμε και παρακάτω) να βρει το υπόλοιπο κομμάτι του εαυτού του, έτσι ώστε να λειτουργεί ολοκληρωμένα. Αυτό που δεν γνωρίζει ακόμα είναι ότι ουδέποτε υπήρξε αυτή η εσωτερική διάσπαση. Την αιτία αυτής της πεποίθησης θα πρέπει να την αναζητήσουμε στην άγνοια και την αδιαφορία την οποία δείχνουν οι άνθρωποι σε βασικές αλήθειες. Έτσι επιδιώκει μόνο ιδέες (που ασκούνται μέσω της πίεσης και της ανθυποβολής) και υλικές μορφές (που απλώς ερεθίζουν τις αισθήσεις τεμαχίζοντας τελικά το Είναι). Στο δρόμο λοιπόν της αναζήτησης για την ενότητα, συναντά μόνον τους φυσικούς ήχους του δάσους που μαρτυρούν την αυθόρμητη φυσική λειτουργία. Είναι αυτή η πλανεμένη του προσήλωση δηλ. η προσοχή του είναι στραμμένη στην ιδέα του στόχου της επιθυμίας του (να βρει και να κυριαρχήσει στο χαμένο ζώο) που του στερεί την φυσική αλήθεια που υπάρχει ολόγυρα του.

2. Ανακαλύπτοντας τις Πατημασιές

Παράπλευρα στην άκρη του ποταμού, κάτω από τα δέντρα, ανακαλύπτω πατημασιές! Ακόμα και κάτω από το ευώδες γρασίδι μπορώ να δω τα αποτυπώματα. Βαθιά μέσα σε απομακρυσμένα βουνά τα συναντώ. Αυτά τα ίχνη δεν μπορούν άλλο να είναι κρυμμένα από κάποιον που το βλέμμα του κοιτάζει στα ουράνια.

Σχόλιο:

Σ'ένα ποίημα χαικού διαβάζουμε: "Πάνω στην αμμουδιά, χνάρια βημάτων. Μακραίνει η ανοιξιάτικη μέρα" Το αγόρι έχοντας ηρεμήσει τον πνευματικό του κόσμο μπορεί να βλέπει πιο καθαρά και αναγνωρίζει την παρουσία (ίχνη) του σώματος και της λειτουργίας του.
Μια ακόμα διάσταση της ιστορίας είναι ότι αυτή περιγράφει τα στάδια του διαλογισμού. Ας μην την εξετάσουμε όμως τόσο μονοπλευρα αφού ο διαλογισμός δεν είναι παρά ένα μέσο και όχι ο σκοπός όπως μαρτυρεί η παρακάτω ιστορία από το βιβλίο το Μυστικό του Χρυσού Λουλουδιού: "Αξιότιμε" ρωτά ο Χουάι-ρανγκ, "ποιός είναι ο σκοπός το διαλογισμού;" "Ο σκοπός" απαντά ο μοναχός (Μα-τσου) "είναι να γίνει κανείς Βούδας". Εκείνη τη στιγμή, ο Χουάι-ρανγκ παίρνοντας ένα μικρό πλακάκι άρχισε να το τρίβει πάνω σε μία πέτρα. "Τι κάνεις εκεί δάσκαλε;" ρωτά απορημένος ο Μα-τσου. "Γυαλίζω το πλακάκι για να το κάνω καθρέφτη!" "Μα πως θα μπορούσε να γίνει ένα πλακάκι καθρέφτης;" ρωτά ξανά ο Μα-τσου "Και πως θα μπορούσε κάποιος να γίνει από τον καθιστό διαλογισμό Βούδας;" του ανταπαντά ο Χουάι-ρανγκ.
Σημαντικό στοιχείο στην ιστορία το σύννεφο της εικόνας. Συμβολίζει ότι το αγόρι της ιστορίας αρχίζει να αντιλαμβάνεται το νόημα της παροδικότητας όλων των πραγμάτων που, σαν την φύση ενός σύννεφου μεταβάλλονται διαρκώς. Έτσι ίσως μπορεί και και βρίσκεται πιο κοντά στην εύρεση του πολύτιμου ζώου. Κάθε αναζητητής- μελετώντας την φύση των πραγμάτων, έρχεται σε κατανόηση των πρωταρχικών τύπων, της φυσικής τάξης (ουρανός), πίσω από την οποία, και στο σύνολο της βρίσκεται η μεγάλη άβατη εκείνη έννοια που μπορούμε απλά να την αποκαλούμε Τάο.
Το μαστίγιο και το σχοινί συμβολίζει εκτός από την θέληση, και την σκληρή άσκηση την οποία πρέπει να υποβάλει το ζώο-εαυτό του, ώστε να το οδηγήσει στην ισορροπημένη-κατευθυνόμενη πορεία του Τάο. Αργότερα (εικ.9) θα καταλάβει την ματαιότητα αυτής του της ανησυχίας.

3. Όταν το Βουβάλι Γίνεται Αντιληπτό

Ακούω το τραγούδι του αηδονιού. Ο ήλιος είναι ζεστός, ο άνεμος είναι ήπιος, οι ιτιές είναι πράσινες κατά μήκος της ακτής. Εδώ κανένα βουβάλι δεν μπορεί να κρυφτεί! Ποιός καλλιτέχνης μπορεί να σχεδιάσει αυτό το τεράστιο κεφάλι, αυτά τα μαγευτικά κέρατα;

Σχόλιο:
Το αγόρι βρίσκεται μπροστά στη μορφοποίηση του νου του ο ποιός όμως δεν έχει ακόμα κατανοήσει ορθά την συνέχεια μεταξύ νου και φαινομενικού κόσμου.
Έχοντας λοιπόν ακόμη την πίστη ενός διαχωρισμού, ετοιμάζει το σχοινί κια το μαστίγιο για να συλλάβει το ζώο, επιβάλλοντας δηλαδή τη θέληση του σ'αυτό. Ο ποιητικός θαυμασμός που εκφράζεται στο τέλος του 3ου στοίχου μπορεί να εξηγηθεί σαν θαυμασμός απένατι στις έννοιες της δύναμης (κέρατα) και του κάλλους (κεφάλι) του Είναι.
Εδώ βρίσκεται και μια μεγάλη διαφορά ανάμεσα στην δυτική και ανατολική θεολογία. Στη πρώτη κυριαρχεί μια καθαρά διαχωρισμένη σχέση Πλάστη και Πλάσης η οποία στην δεύτερη δεν υφίσταται. Γιαυτό το ερώτημα αν υπάρχει ή όχι θεός για έναν Ταοιστή θα ισοδυναμούσε με το αν υπάρχει Φύση ή όχι. Εδώ βρίσκεται και το λάθος του αγοριού που προσπαθεί να κυριαρχήσει στο ζώο αφού δεν είναι αυτός ο τρόπος του Τάο. Γράφει το Τσουάνγκ Τσου:"Οι άνθρωποι αξιολογούν μόνον αυτό το κομμάτι της γνώσης που είναι γνωστό. Δεν ξέρουν πως να ωφεληθούν από το Άγνωστο, ώστε να προσεγγίσουν τη Γνώση." Αυτό το άγνωστο είναι το Τάο το οποίο όπως αναφέρεται στο Τάο τε Τσινγκ, "ρέει παντού, στα αριστερά και στα δεξιά". "Όλα τα πράγματα εξαρτώνται από αυτό για να υπάρχουν και αυτό δεν τα εγκαταλείπει. Δεν επικαλείται δικαιώματα πάνω στα επιτεύγματά του. Αγαπάει και τρέφει όλα τα πράγματα, αλλά δεν κυριαρχεί πάνω τους"

4. Πιάνοντας το Βουβάλι

Πιάνω το βουβάλι με κόπο πολύ. Η μεγάλη του θέληση και η δύναμη του είναι ανεξάντλητη. Ορμάει στα ψηλά οροπέδια πιό πάνω και από την ομίχλη ή σε αδιαπέραστο φαράγγι στέκεται εκεί.

Σχόλιο:
Η πάλη του Εγώ και του σώματος, της ψυχής με το νου. Το άτομο βρίσκεται σε πάλη με τον εαυτό του καθώς προσπαθεί να συλλάβει το νου που τόσο καιρό αδέσμευτος "έτρεχε" σε ψηλά οροπέδια ή σε μακρινά φαράγγια όπως κάνει και τώρα πάλι παρασέρνοντας το αγόρι.
"Δεν μπορείς να το πιάσεις με την σκέψη" λέει στο Ζενρίν. "Δεν μπορείς να το ζητήσεις χωρίς τη σκέψη". Το αγόρι δεν μπορεί να πράξει διαφορετικά από το να αγωνιστεί για να συλλάβει το νου του και να υπερβεί σε θέληση τη θέληση του ζώου.
Το ότι η εσωτερική ενότητα δεν μπορεί να αναζητηθεί με την σκέψη και τη βούληση φαίνεται στο παρακάτω χαρακτηριστικό χωρίο του Μπανκέι: "Το να διώξεις όλες τις σκέψεις με τις σκέψεις σου είναι σαν να καθαρίσεις όλο σου το αίμα με το αίμα σου, ο κόπος είναι μάταιος και η ακαθαρσία παραμένει. Και όλα αυτά γίνονται εξαιτίας της αγένητης φύσης του νου που δεν επιδέχεται ούτε αφανισμό ούτε σύγχυση. Αν υιοθετήσουμε μια δεύτερη σκέψη σαν μια αποτελεσματική πραγματικότητα, τότε καταδικάζουμε τον εαυτό μας να περιστρέφεται αδιάκοπα στο κύκλο της γέννησης και του θανάτου (σαμσάρα). Θα πρέπει να συνειδητοποιήσουμε ότι μια τέτοια σκέψη δεν είναι άλλο από ένα πρόσκαιρο διανοητικό οικοδόμημα και δεν θα πρέπει να δοκιμάσουμε ούτε να την συγκρατήσουμε, ούτε να την απορρίψουμε. Θα πρέπει απλώς να την αφήσουμε να εκδηλωθεί και να εξαφανιστεί. Είναι σαν μια εικόνα που αντανακλά ένας καθρέφτης. Ο καθρέφτης είναι καθαρός και αντανακλά οτιδήποτε σταθεί μπροστά του. Αλλά καμιά εικόνα δεν κολλά στην επιφάνεια του".

5. Δαμάζοντας το Βουβάλι

Το μαστίγιο και το σκοινί είναι απαραίτητα, διαφορετικά το βουβάλι μπορεί να εκτραπεί χαμηλά σε δρόμους σκονισμένους. Έχοντας εκπαιδευτεί σωστά, γίνεται φυσικά ευγενικό. Τότε, αδέσμευτο, υπακούει στον κύριο του.

Σχόλιο:
Τώρα πλέον ο νους έχει εκπαιδευτεί ορθά με αποτέλεσμα να είναι ευγενικός στις προσταγές του κυρίου του. Εδώ τίθεται μια βαθειά φιλοσοφική διάσταση της ηθικής, όπου μας οδηγεί στην ερώτηση αν η ηθική βρίσκεται στην πρωταρχική φύση του ανθρώπου. Η Ταοϊστική άποψη δεν το δέχεται (όπως για παράδειγμα ο Κουμφικιανισμός, για να μην αναφερθούμε και στα διάφορα φιλοσοφικά ρεύματα που ασχολήθηκαν με την ηθική) αλλά αντίθετα υποστηρίζει ότι μόνο όταν ο άνθρωπος λειτουργεί φυσικά-αυθόρμητα (Τε) μπορεί να εναρμονίζεται με το Τάο. Έτσι το αγόρι επιδιώκοντας την αυτοπειθαρχία, συνεχίζει να βαδίζει ενάντια στην φυσική ροή των πραγμάτων. Είναι όμως ο αγώνας του αγοριού μάταιος;

6. Καβαλώντας το Βουβάλι Σπίτι

Ανεβασμένος στο βουβάλι, σιγά-σιγά επιστρέφω στο σπίτι. Η φωνή από τον αυλό μου τονίζεται μέσα στο απόγευμα. Μετρώντας με παλαμάκια την παλλόμενη αρμονία, κατευθύνω τον ατέλειωτο ρυθμό. Όποιος ακούσει τη μελωδία αυτή θα με συντροφέψει.

Σχόλιο:
Κάποτε σε μία συγκέντρωση που έκανε ο δάσκαλος Ουέι Σαν με τους μαθητές του είπε πως "σε εκατό χρόνια ο πρεσβύτερος δάσκαλος σας θα κατέβει στον κόσμο για να γίνει ταύρος, στο αριστερό πλευρό του οποίου θα υπάρχει η φράση "Το όνομα μου είναι Ουέι Σαν". Ας υποθέσουμε ότι κάποιος με φωνάζει Ουέι Σαν. Στην περίπτωση αυτή θα είμαι ο ταύρος. Αν κάποιος με φωνάζει ταύρο, θα είμαι ο Ουέι Σαν. Τώρα πείτε μου πως θα πρέπει να ονομάζομαι;" Μ'αυτή την ιστορία θέλει να δείξει ότι δεν υπάρχει καμιά διαφορά μεταξύ ταύρου και εαυτού. Κάθε πλάσμα έχει την βουδική φύση από την αρχή της ύπαρξης του, μόνον που αυτή λησμονείται ή απλά αγνοείται. Το αγόρι της ιστορίας κατέκτησε πάλι αυτή την αρμονία η οποία συμβολίζεται με το παίξιμο του αυλού που απαιτεί την ρύθμιση της αναπνοής (ψυχή) με τις κινήσεις των δακτύλων (νους). Ο αυλός (σώμα) γίνεται το όργανο μέσα στο οποίο κυλά η πνοή, η οποία είναι ικανή να εκφράσει τη ζωντανή κατάσταση του Τάο, τόσο μέσα στον οργανοπαίχτη που έχει μάθει την τέχνη, όσο και στο γύρω περιβάλλον που δονείται από τους ήχους του οργάνου.
Ο Τσάο-τσου ρώτησε κάποτε "τι είναι το Ταό;" και ο δάσκαλος αποκρίθηκε λέγοντας πως "ο φυσικός νους είναι το Τάο". "Πώς όμως μπορεί κανείς να ξαναβρεί την αρμονία μαζί του;" ρώτησε ξανά ο Τσάο-τσου. "Αν έχεις την πρόθεση να εναρμονιστείς μαζί του θα ξεστρατίσεις" απάντησε ο δάσκαλος. "Αλλά χωρίς πρόθεση, πως θα γνωρίσει κανείς το Τάο;", συνέχισε ο Τσάο-τσου. "Το Τάο" είπε τότε ο δάσκαλος "δεν ανήκει ούτε στη γνώση, ούτε στην έλλειψη γνώσης. Η γνώση είναι λανθασμένη κατανόηση και η έλλειψη γνώσης τυφλή άγνοια. Αν κατανοήσεις πραγματικά το Τάο, τότε είναι σαν τον κενό ουρανό. Και εκεί τι σημασία έχει το σωστό και το λάθος;"
Αυτή λοιπόν η γνώση είναι το απόκτημα για τον κάθε αναζητητή που μετρά τους κοσμικούς ρυθμούς των αλλαγών και τους μετρατέπει σε προσωπική μουσική, σε καθημερινή πράξη. Όμως μπορεί το αγόρι να έχει εναρμονίσει υπό το βλέμμα της συνειδητής του θέλησης όλο του το Είναι, αλλά το ενδιαφέρον για εξωτερικά αγαθά ή για εσωτερικούς σκοπούς δεν οδηγεί πουθενά παρά μονάχα στην προσκόλληση σ'αυτά. Ο Βούδας διδάσκει (οι 2 πρώτες Ευγενικές Αλήθειες) ότι η ζωή είναι πόνος (ντούκχα), και ο πόνος πηγάζει από την προσκόλληση στην επιθυμία. Άρα μένει ακόμα στο αγόρι να ανακαλύψει την υπέρτατη αλήθεια της φύσης του.

7. Υπερβαίνοντας το Βουβάλι

Καθισμένος πάνω στο βουβάλι, έφτασα σπίτι. Είμαι γαλήνιος. Το βουβάλι επίσης μπορεί να ξεκουραστεί. Η αυγή έχει φτάσει. Μέσα σε μακάρια ανάπαυση, στην αχυρένια κατοικία μου εγκαταλείπω μαστίγιο και σχοινί.

Σχόλιο:
Το σπίτι παίρνει το χαρακτήρα της εξωτερικής μορφής μιος εσωτερικής ψυχικής ολοκλήρωσης. Το αγόρι αγναντεύει κάθε φυσική μορφή γαλήνιο, προβάλλοντας την εσωτερική του γαλήνη παντού, τόσο μικροκοσμικά (βράχος, φυτά), όσο και μακροκοσμικά (ήλιος). Το βουβάλι δεν φαίνεται πουθενά και φαίνεται ότι ενσωματώθηκε στο αγόρι ολοκληρώνοντας την ένωση που άρχισε να λαμβάνει χώρα στην εικ.6 και πλέον αποτελούν μία οντότητα στην οποία κυριαρχεί το ανθρώπινο έλλογο στοιχείο αλλά όχι και η θέληση! Το μαστίγιο και το σκοινί δεν υπάρχουν όταν κάποιος μάθει να απολαμβάνει την κοσμική αρμονία.
Αναφέρεται στο Τσουάνγκ τσου: "Να ξεχνά κανείς τα πόδια του θα πει πως τα παπούτσια είναι άνετα. Να ξεχνά κανείς τη μέση του θα πει πως πως η ζώνη είναι άνετη. Όταν η σκέψη ξεχνά το καλό και το κακό, θα πει πως η σκέψη είναι άνετη. Όταν αλλάζει κανείς μέσα του και δεν παρασύρεται από εξωτερικά πράγματα, η προσαρμογή του είναι άνετη. Αν αρχίσει κανείς άνετα και δεν χάσει ποτέ την άνεση του, έχει την άνεση να ξεχνά ότι είναι άνετος"
Σ'ένα παλιό ποίημα Ζεν διαβάζουμε πως "ο τέλειος Δρόμος (Τάο) δεν έχει δυσκολίες, αρκεί να αποφύγει κανείς να προσκοληθεί και να μπει σε δίλημμα. Μόνον όταν σταματήσεις να νιώθεις ευχαρίστηση και δυσαρέσκεια για ό,τι συμβαίνει, θα γίνουν όλα εντελώς κατανοητά. Μια διαφορά μισής τρίχας και αμέσως διαχωρίζονται ο ουρανός και η γη! Αν θέλεις να βρίσκεσαι στην αλήθεια, αδιαφόρησε για το σωστό και το λάθος. Η διαμάχη ανάμεσα στο σωστό και το λάθος είναι η αρρώστεια του νου."
Εδώ θα πρέπει να τονίσουμε προς αποφυγή παρεξηγήσεων ότι ο Ταοϊσμός δεν διδάσκει την τυφλή απάθεια, την τεμπελιά ή την ψυχρή ηθική, αλλά την εμπιστοσύνη στη φυσική λειτουργία που έχει το δικό της αυθύπαρκτο ρυθμό, ο οποίος στηρίζεται στην επίγνωση πως όλα μεταβάλλονται διαρκώς. Έτσι και το αγόρι της ιστορίας αναγνωρίζει το μάταιο της επιμονής του και αφήνει τα όργανα της πειθούς του. Αφήνεται στην εσωτερική - εξωτερική ηρεμία που θα του παρουσιάσει τη φυσική ροή των πραγμάτων.

8. Υπερβαίνοντας τόσο το Βουβάλι όσο και τον Εαυτό

Μαστίγιο, σχοινί, άνθρωπος και βουβάλι, όλα συγχωνεύονται μέσα στο Κενό. Αυτός ο παράδεισος είναι τόσο αχανής, ώστε κανένα μήνυμα δεν μπορεί να τον κηλιδώσει. Πώς είναι δυνατόν μια χιονονιφάδα να υπάρχει μέσα σε μία λυσσασμένη φλόγα; Εδώ βρίσκονται τα αποτυπώματα των Πατριαρχών.

Σχόλιο:
Εδώ έχει συντελεστεί η υπέρβαση κάθε μορφής σε επίπεδο συνειδητότητας (αγόρι), ενστίκτου (ζώου), θέλησης (μαστίγιο) και άσκησης (σχοινί).
Η φιλοσοφία του Κενού είναι ότι κάθε δράση γεννά πόνο όταν είμαστε προσκολλημένοι σ'αυτήν, όμως σ'ένα σύμπαν όπου όλα διαρκώς μεταβάλλονται σε τι μπορούμε πραγματικά να προσκολληθούμε; Επίσης ας μην προσκολλούμαστε ούτε σε λέξεις αφού δεν υπάρχουν στην καθημερινή γλώσσα για να στηρίξουν ανάλογες εκφράσεις. Συνεπώς ο άνθρωπος που μπορεί να ζει έτσι, δεν αφήνει και αποτυπώματα πίσω του, τόσο "ελαφρά" περπατά.
Το αγόρι έχει ηρεμήσει το νου του από κάθε διπολική έννοια και ενοποίησε τα πάντα αντικρίζοντας τη σχετικότητα όλων και την ψευδαίσθηση κάθε επιθυμίας για σταθερότητα. Δεν μένει παρά να δούμε την εκδήλωση της κατάστασης αυτής στον κόσμο των φαινομένων αλλά και στην καθημερινή ζωή.
Αξίζει εδώ να παραθέσω ένα καταπληκτικό χωρίο του Λάο Τσε: "Παράτησε τη μάθηση και βάλε τέλος στις έγνοιες σου. Σε τι διαφέρει το ναι από το όχι; Σε τι διαφέρει το καλό από το κακό; Γιατί να φοβάμαι ότι φοβούνται οι άλλοι; Τι ανοησία! Μερικοί βρίσκουν χαρά γιορτάζοντας την θυσία του βουβαλιού. Άλλοι την άνοιξη πάνε στον κήπο και ανεβαίνουν στις βεράντες. Μόνον εγώ βολοδέρνω μοναχός, μην ξέροντας που στέκω. Σαν νιογέννητο μωρό προτού μάθει να χαμογελά. Είμαι μόνος, χωρίς να έχω πουθενά να πάω. Άλλοι έχουν περισσότερα από όσα χρειάζονται, μόνον εγώ δεν έχω τίποτα. Είμαι λειψός. Ά, βέβαια! Τα έχω μπερδέψει. Άλλοι αστράφτουν και είναι σαφείς, μόνον εγώ είμαι θολός και ανίσχυρος. Άλλοι είναι έξυπνοι, τα καταφέρνουν όλα. Μόνον εγώ είμαι βαρύς και βλάκας. Ω! σαν τα κύματα του πελάγους παρασέρνομαι, δίχως κατεύθυνση, σαν ανήσυχος άνεμος. Πολυάσχολοι όλοι οι άλλοι, μόνον εγώ άσκοπος και καταπτοημένος. Είμαι διαφορετικός, με τρέφει η μεγάλη Μάνα "

9. Αγγίζοντας την Πηγή

Πάρα πολλά βήματα έχουν γίνει επιστρέφοντας στη ρίζα και στην πηγή! Καλύτερα να ήμουν τυφλός και κουφός από την αρχή! Κατοικώντας στην αληθινή κατοικία, αδιαφορώντας για όλα αυτά. Το ποτάμι κυλά ατάραχο και τα λουλούδια είναι κόκκινα.

Σχόλιο:
(ο αυτοσαρκασμός ή μια ειρωνική ιδιότητα της γνώσης) Είπε ο Τσινγκ-γιουάν:"Πριν μελετήσω το Ζεν τριάντα χρόνια, έβλεπα τα βουνά σαν βουνά και τα νερά σαν νερά. Όταν έφτασα στη βαθύτερη γνώση, κατέληξα σ'ένα σημείο όπου δεν έβλεπα τα βουνά σαν βουνά και τα νερά σαν νερά. Αλλά τώρα που συνέλαβα την ουσία της γνώσης, ηρέμησα. Γιατί τώρα βλέπω και πάλι τα βουνά σαν βουνά και τα νερά σαν νερά." Ένα χαικού του Μπάσο μας λέει: "Πόσο είναι αξιοθαύμαστος εκείνος που δεν σκέφτεται σαν βλέπει μια αστραπή!"Να δέχεται δίχως να επιβάλλει τίποτα, να συμμετέχει δίχως να παρασύρεται.
Ο Λάο Τσέ συμβουλεύει: "τα πέντε χρώματα τυφλώνουν. Οι πέντε τόνοι κουφαίνουν το αυτί. Οι πέντε χυμοί ναρκώνουν την γεύση. Οι αγώνες δρόμου και τα κυνήγια τρελλαίνουν το μυαλό. Τα πολυτελή αντικείμενα αποπλανούν. Γιαυτό ο συνετός οδηγείται από εκείνο που αισθάνεται και όχι από αυτό που βλέπει".
Το Τάο δεν ζητά από τους ανθρώπους να προσαρμόζονται σε καμιά άλλη κατάσταση παρά μόνο στη φυσική λειτουργία του εαυτού τους. Ίσως χρειάζεται ορισμένες φορές να εξερευνήσεις τη λειτουργία αυτή και άλλοτε να την καλλιεργήσεις, μα πάντα η εναρμόνιση με τον γνήσιο τρόπο ύπαρξης μας και η εμπιστοσύνη σ'αυτόν είναι μια κίνηση σύμφωνη με το Τάο. Αυτό θέλει να μας πει και η παρακάτω ιστορία του Τσουάνγκ Τσε: Όταν ο Κουμφούκιος θαυμαζε τους καταρράκτες του Λυ-λιανγκ, είδε έναν ηλικιωμένο άνθρωπο να βουτά στο νερό. Αμέσως σκέφτηκε πως ο μίζερος αυτός γέρος είχε χάσει την ισορροπία του ή, στη χειρότερη περίπτωση, αποζητούσε το θάνατο. Έστειλε λοιπόν μερικούς από τους μαθητές του να πέσουν στα νερά και να σώσουν τον ηλικιωμένο, όταν ξαφνικά αντίκρισε το γέροντα να βγαίνει από το νερό και να βαδίζιε στην όχθη τραγουδώντας!
- "Στην αρχή νόμιζα πως ήσουν πνεύμα" του είπε ο Κουμφούκιος. "Όμως τώρα βλέπω πως είσαι άνθρωπος. Πες μου, σε παρακαλώ, έχεις κάποια ειδική μέθοδο για να κολυμπάς έτσι μέσα στο νερό;"
- "Όχι δεν έχω μέθοδο" είπε ο γέρος. "Άρχισα με την συνήθεια, μεγάλωσα, και έγινε η φύση μου, ολοκληρώθηκα, και είναι η μοίρα μου. Βουτάω στη δίνη, και η ορμή του νερού με βγάζει στην επιφάνεια. Ακολουθώ την φορά του νερού, δεν κάνω τίποτα εγώ ο ίδιος. Έτσι κολυμπώ." - "Τι εννοείς σαν λες: άρχισα με την συνήθεια, μεγάλωσα, και έγινε η φύση μου, ολοκληρώθηκα, και είναι η μοίρα μου;"
- "Γεννήθηκα σε τούτους τους λόφους και αισθάνομαι άνετα εδώ. Αυτό είναι η συνήθεια. Μεγάλωσα μέσα στο νερό και αισθάνομαι άνετα μέσα στο νερό. Αυτό έγινε η φύση μου. Δεν ξέρω πως έγινα όπως έγινα και γιατί κάνω ότι κάνω. Αυτή είναι η μοίρα μου."

10. Μέσα στον Κόσμο

Ξυπόλητος και γυμνόστηθος, αναμειγνύομαι με τους ανθρώπους του κόσμου. Τα ρούχα μου είναι κουρελιασμένα και σκονισμένα, εγώ όμως μακάριος όσο ποτέ. Δεν χρησιμοποιώ καμιά μαγεία για να επεκτείνω την ζωή μου. Τώρα, εδώ μπροστά μου, τα νεκρά δέντρα γίνονται ζωντανά.

Σχόλιο:
Γνωρίζοντας ότι όλα τα στοιχεία του σύμπαντος μεταβάλλονται και πορευόμενος γαλήνια και λιτά μέσα στον κόσμο, συναντά όμοιους του.
Το Τάο Τε Τσίνγκ αναφέρει: "γι'αυτό οι συνετοί αγκαλιάζουν το ένα (Τάο), δίνοντας παράδειγμα σε όλους. Δίχως να προβάλλονται, συνεχίζουν να λάμπουν. Δίχως να δικαιολογούνται, ξεχωρίζουν. Δίχως να καμαρώνουν, δέχονται την αναγνώριση. Δίχως να καυχώνται, στέκουν πάντα ακλόνητοι. Δεν φιλονικούν, και κανένας δεν τα βάζει μαζί τους. Γι'αυτό οι αρχαίοι έλεγαν υποχώρα και νίκα. Πρόκειται μήπως για κενό ρητό; Να είσαι πραγματικά ολάκερος, και όλα θα έρθουν σε σένα"
Γράφει ο Λάο Τσε: "Άδειασε από κάθετι τον εαυτό σου. Άσε το μυαλό να γαληνέψει ειρηνικά. Τα μύρια όντα υψώνονται και πέφτουν, ενώ ο εαυτός σου παρακολουθεί το γυρισμό τους. Αναπτύσσονται και ανθούν, και ύστερα στην πηγή ξαναγυρνούν. Την επιστροφή στην πηγή χαρακτηρίζει ηρεμία που είναι ο τρόπος της Φύσης. Ο τρόπος της Φύσης δεν αλλάζει. Η γνώση της σταθερότητας είναι διορατικότητα. Η άγνοια της σταθερότητας φέρνει συμφορά. Η γνώση της σταθερότητας κρατά το μυαλό ανοιχτό. Με ανοιχτό μυαλό θα είσαι ανοιχτόκαρδος. Όντας ανοιχτόκαρδος, το φέρσιμο σου θα είνα αρχοντικό. Όντας αρχοντικός, θα πλησιάζεις το θεϊκό. Όντας θεϊκός, γίνεσαι ένα με το Τάο. Η ενότητα με το Τάο είναι αιώνια. Και ενώ το σώμα πεθαίνει, το Τάο δεν χάνεται ποτέ."

Βιβλιογραφία:
-Β.Σ. Ραχουλά, Τι δίδαξε ο Βούδας
- Δείχνοντας τη Σελήνη
- Κάλτενμαρκ Μ., Ο Λάο Τσε και ο Ταοϊσμός
- Κούπερ Τ., Λεξικό παραδοσιακών συμβόλων
- Λάο Τσε, Τάο Τε Κίνγκ
- Λίου Ι Μινγκ, Η Αφύπνιση του Τάο
- Ντεσιμαρού Τ., Η Άσκηση Ζεν
- Συλλογικό, Δρόμοι της Γνώσης
- Τσουάνγκ Τσε, Τσουάνγκ Τσου
- Watts A. W., Ο Δρόμος του Ζεν
- Reps P. & Senzaki N., Zen Flesh, Zen Bones: A Collection of Zen and Pre-Zen Writings

Πολιτισμός - Κουλτούρα (Μέρος Β')

Που Βρίσκεται ο Πολιτισμός;

Τουλάχιστον σε τρία σημεία συνεχίζεται μέχρι σήμερα η συζήτηση σχετικά με την έννοια του πολιτισμού:

1. Ως ποιό σημείο μπορούμε να μιλάμε για την κουλτούρα σαν ένα "ενοποιημένο όλο".
2. Ως ποιό σημείο μπορούμε να δούμε την κουλτούρα σαν μία αυτόνομη "υπεροργανική" ολότητα.
3. Πως μπορούμε καλύτερα να χαράξουμε σύνορα γύρω από τις κουλτούρες.

Η ιδέα του "ενοποιημένου όλου" βασίζεται εν μέρη στην σπουδαία μοντέρνα αντίληψη ότι πίσω από πεποιθήσεις ή συμπεριφορές βρίσκεται μια πιο θεμελειώδη πραγματικότητα. Για τον Μάρξ αυτή ήταν τα μέσα παραγωγής, για τον Ε. Durkheim ήταν η κοινωνία, για τον Φρόυντ το ασυνείδητο και για πολλούς ανθρωπολόγους, αρχής γενομένης από τον Boas η ίδια η κουλτούρα.
Διάφορες ιδέες υπάρχουν για την φύση αυτού του όλου. Ένα ωραίο παράδειγμα μας δίνει ο C. Geertz. Στην περιγραφή της κοινωνίας του Μπαλί, χρησιμοποίησε τις κοκορομαχίες -μια πολύ δημοφιλή διασκέδαση στο Μπαλί- σαν μια εικόνα που χαρακτηρίζει πεποιθήσεις και πρακτικές και η οποία επεκτείνεται, από το πως βλέπουν την σεξουαλική τους ικανότητα, ως το τρόπο με τον οποίο η ιεραρχία των κοινωνικών θέσεων οργανώνει ολόκληρη την κοινωνία. Δηλαδή ανόμοια στοιχεία της κουλτούρας δημιουργούν μια "ύφανση απόψης και πεποίθησης" η οποία είναι συνεχής και αμοιβαία ενισχυόμενη. Οι πολιτισμοί, μας λέει ο Geertz, μπορούν να διαβαστούν σαν διήγημα ή ποίημα. Το κόλπο είναι να βρεις τα πολιτιστικά "κείμενα" που οι ίδιοι οι άνθρωποι μιας κοινωνίας θεωρούν υποχρεωτικά (κοκορομαχία) και όχι μόνο να τα καταλάβεις όπως τα βλέπουν αυτοί, αλλά να βλέπεις τους τρόπους με τους οποίους φωτίζουν άλλες όψεις της κοινωνίας.

Μια άλλη -σε πιο λογικές βάσεις- άποψη της ενοποίησης, προήθλε από την γλωσσολογική έννοια ότι πίσω από τον λόγο βρίσκεται μια γραμματική ή ορισμένοι κανόνες. Μ' αυτήν την προσέγγιση, η κουλτούρα συχνά αναφέρεται σαν κώδικας ή πρόγραμμα. Έτσι, η κουλτούρα ενοποιείται από την εσωτερική λογική των κανόνων που της επιτρέπουν να έχει νόημα και να είναι παραγωγική.

Η κουλτούρα αποτελείται από υποδείγματα για να αποφασίσουμε τι υπάρχει, τι μπορεί να υπάρξει, πως νιώθει κάποιος γι'αυτό, τι να κάνουμε γι'αυτό και πως να το κάνουμε. - Ward H. Goodenough, 1963

Φυσικά υπάρχουν και αυτοί που αρνούνται ότι η κουλτούρα είναι ενοποιημένη. Την χαρακτηρίζουν περισσότερο σαν ένα "bricolage", ένα είδος κολλάζ, στο οποίο τα απομεινάρια του πολιτισμού αποκτούν χρήσεις που δεν ήταν στους σκοπούς τους. Άλλοι υποστηρίζουν ότι η κουλτούρα είναι μια συνεχόμενη διεργασία. Έτσι αποφεύγουν το πρόβλημα να την εξετάζουν ξεχωριστά από την ιστορία και από την επιρροή των ανθρώπων.

Κουλτούρα είναι το πολύπλοκο σύνολο παραδοσιακής συμπεριφοράς η οποία αναπτύχθηκε από την ανθρώπινη φυλή και διδάσκεται διαδοχικά από κάθε γενιά. Μία Κουλτούρα είναι λιγότερο ακριβής. Μπορεί να είναι οι μορφές της παραδοσιακής συμπεριφοράς που είναι χαρακτηριστικό μιας δεδομένης κοινωνίας, ή ενός συνόλου κοινωνιών, ή μιας ορισμένης φυλής, ή μιας ορισμένης περιοχής ή μιας ορισμένης χρονικής περιόδου.- Margaret Mead, 1937

Η αναποφασιστικότητα που υπάρχει στην έννοια κουλτούρα μοιάζει να δυσκολεύει τον ορισμό ακριβών συνόρων μεταξύ πολιτισμών. Για παράδειγμα ο Boas έζησε σε μια εποχή που την Γερμανία απασχολούσε το χτίσιμο του έθνους. Οι εθνικιστές χρησιμοποίησαν την ιδέα της παν-Γερμανικής Kultur ή Geist, για να πουνε ότι οι Γερμανοί μοιράζονταν πολλά κοινά (γλώσσα, φολκλόρ, και έθιμα μεταξύ άλλων) και ότι αυτή η Kultur ή Geist υπερβαίνει τις πολιτικές διαιρέσεις που τους χωρίζουν.
Άλλοι προχωρόντας πιο πέρα μίλησαν "για ένα άνθρωπο, μία κουλτούρα και μία κοινωνία". Ίσως όμως είναι πιο σωστή η άποψη που υιοθετούν οι περισσότεροι ανθρωπολόγοι σήμερα, η οποία τείνει να βλέπει την κουλτούρα όχι σαν ένα πράγμα ξεχωριστό, αλλά σαν ένα μέσο μάθησης για να ξεσκεπάσουμε το νόημα στην κοινωνική ζωή.

Μπορεί να ειπωθεί ότι παρά τις δυσκολίες της, η ανθρωπολογική αντίληψη της κουλτούρας είχε σημαντικό αντίκτυπο στη μοντέρνα σκέψη. Ξεσκεπάζοντας την θεμελιωδώς αυθαίρετη και διδασκόμενη βάση για τις διαφορές ανάμεσα στις ανθρώπινες κοινωνίες, αυτή η αντίληψη της κουλτούρας ήταν ένα πανίσχυρο όπλο κατά του ρατσισμού, του εθνικού σωβινισμού, και του "επιστημονικού" ρατσισμού που χαρακτήριζε την ανθρωπολογία του 19ου αιώνα. Για τον Boas και τους μαθητές του, το να πολεμάς τον ρατσισμό και τον εθνοκεντρισμό -η τάση να μετράμε τους άλλους μόνο με τις δικές μας αξίες- ήταν πρωταρχική αποστολή για τον μαθητή της ανθρωπολογίας. Ο εμπειρικός Boas έκανε μελέτες όπου αντιτίθεται στις αμερικάνικες αντιλήψεις της εποχής του για κληρονομικές "αδυναμίες" και "κατωτερότητα" κάποιων εθνικοτήτων μεταναστών, δείχνοντας ότι άπαξ και βρίσκονταν στις ΗΠΑ οι καλύτερες συνθήκες διατροφής και υγείας γρήγορα παρήγαγαν πληθυσμούς γερούς σαν τον οποιοδήποτε. Ο Boas ήταν σίγουρος ότι το περιβάλλον μάλλον, παρά η βιολογική κληρονομικότητα, είναι η βασική αρχή καθορισμού του χαρακτήρα και της συμπεριφοράς στους ανθρώπους.


Πολιτιστική Σχετικότητα (Cultural Relativism)

Μεταξύ των ηθικών, φιλοσοφικών και πολιτικών συνεπειών της εμφάνισης της έννοιας της κουλτούρας, είναι και η εμφάνιση του δόγματος της "πολιτιστικής σχετικότητας". Ξεκινάμε, λένε οι συγγραφείς, από τον συλλογισμό ότι οι πεποιθήσεις μας, η ηθική μας, η συμπεριφορά μας -ακόμα και οι ίδιες οι αντιλήψεις μας του κόσμου γύρω μας- είναι προϊόντα του πολιτισμού, που τα μάθαμε σαν μέλη της κοινότητας στην οποία μεγαλώσαμε. Αν, όπως πιστεύουν, το περιεχόμενο του πολιτισμού είναι το προϊόν μιας αυθαίρετης, ιστορικής εμπειρίας του ανθρώπου, τότε το τι είμαστε σαν κοινωνικά όντα είναι επίσης ένα αυθαίρετο και ιστορικό προϊόν. Επειδή ο πολιτισμός καθορίζει την άποψη μας για τον κόσμο, τόσο βαθειά και τόσο πλατειά είναι πολύ λογικό ότι δεν μπορούμε να έχουμε μια αντικειμενική βάση για να βεβαιώσουμε ότι η τάδε όψη του κόσμου είναι ανώτερη από μία άλλη, ή ότι μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε μία για να μετρήσουμε την άλλη. Μ'αυτήν την έννοια οι κουλτούρες μπορούν να κρίνονται σχετικά η μία με την άλλη, και η έννοια μια δεδομένης πεποιθήσεως ή συμπεριφοράς πρέπει πρωτίστως και κυρίως να κατανοηθεί σε σχέση με το δικό του πολιτιστικό περιεχόμενο. Αυτή είναι εν ολίγοις η βάση αυτού που ονομάστηκε πολιτιστική σχετικότητα.

Πολλοί ειδικά στις ΗΠΑ δεν βλέπουν την σχετικότητα σαν δόγμα αλλά σαν εμπειρική διαπίστωση. Αυτό φαίνεται στη δουλειά ανθρωπολόγων - γλωσσολόγων όπως ο Ε. Sapir που τον οδήγησε να δηλώσει ότι "μαθαίνοντας μια γλώσσα, μαθαίνουμε ένα κόσμο". Έτσι αναφερόμενοι στη βροχή οι Άγγλοι λένε "it is raining" αλλά ποιός ή τι βρέχει; Αυτό δείχνει ότι είμαστε προδιαθετιμένοι από την γλώσσα να σκεφτόμαστε τα φαινόμενα στον κόσμο σε όρους άμεσων αποτελεσμάτων από ειδικές αιτίες. Σε αντίθεση, ένας Ινδονήσιος θα αναφερθεί στο γεγονός με την έκφραση: "υπάρχει βροχή" (Ada hujan). Αντί για αιτία και αποτέλεσμα η ινδονησιακή έκφραση προδιαθέτει τους ομιλούντες στο να βλέπουν τον κόσμο σαν μια ταυτόχρονη ροή πραγμάτων και γεγονότων. (Στο πρώτο κεφάλαιο είχε αναφερθεί σε μια περίπτωση φυλής όπου το " λαικό δικαστήριο" βασισμένο σε κανόνες ηθικής καταδίκασε ένα άτομο για γεγονότα που θα "μπορούσε" να προκαλέσει η συμπεριφορά του, ενώ όλοι τους γνωρίζανε ότι τα στοιχεία που παρουσιάστηκαν ως καταδικαστικά,ήταν ψευδή (!), σε αντίθεση με την δική μας "λογική" του αίτιου - αποτελέσματος.)

Οι ηθικές διαστάσεις της πολιτιστικής σχετικότητας μπορούν να συνοψιστούν στα παρακάτω:
Μπορεί οποιαδήποτε κοινωνία να διεκδικήσει μονοπώλιο στην ηθική αλήθεια ή να ισχυριστεί ότι έχει ανακαλύψει ένα ανώτερο σύνολο νορμών και αξιών; Συμπεριφορά που μπορεί να είναι παράνομη, ανόητη ή ανήθικη σε μία κοινωνία μπορεί να είναι τελείως λογική και κοινωνικά αποδεκτή σε μία άλλη. Το μόνο λογικό πράγμα που μπορούμε να κάνουμε είναι να αναστέλλουμε κάθε κρίση για τις συνήθειες μια άλλης κοινωνίας. Βέβαια έτσι είναι πολύ δύσκολο να θέσουμε τα πολιτιστικά σύνορα, ειδικά σήμερα που με την μετανάστευση και την διασπορά έχουμε οδηγηθεί σε πιθανότητες πραγματικά πολυ-πολιτισμικών κοινωνιών. Μέχρι ποιό σημείο μπορούν τα αισθήματα μιάς κοινότητας να διεκδικούν πολιτιστικό χαρακτηρισμό που απαιτεί αυτονομία και σεβασμό; Μπορούν οι χούλιγκανς να ζητήσουν την προστασία της πολιτισμικής σχετικότητας; Πρέπει να μην επεμβαίνουμε σε αρχαία και παραδοσιακά πολιτιστικά δρώμενα τα οποία μας φαίνονται καταπιεστικά σ'ένα τμήμα ή μία τάξη αυτής της κοινωνίας;

Η κουλτούρα είναι ...επίκτητη (μέσω μάθησης), προσαρμόσιμη, συμβολική συμπεριφορά, βασισμένη στη γλώσσα, συσχετιζόμενη με τις τεχνικές ανακαλύψεις, ένα πολύπλοκο σύνολο δεξιοτήτων που με την σειρά του εξαρτάται από την ικανότητα να οργανώνει ανταλλαγή σχέσεων μεταξύ των κοινοτήτων... - Adam Kuper, 1994

Αυτό δεν είναι ένα αφηρημένο μεταφυσικό πρόβλημα. Πάρτε για παράδειγμα την θηλυκή περιτομή (κλειτορειδοκτομή) που γίνεται στις ανατολικοαφρικανικές κοινωνίες. Αυτό περιλαμβάνει στην πιο εξτρεμιστική εκδοχή του την χωρίς αναισθητικό περιτομή της κλειτορίδας και χειλιών. Είναι εύκολο να δούμε αυτή την πράξη σαν μια παράβαση βασικών ανθρώπινων δικαιωμάτων. Από την άλλη, κάνοντας κάτι θα διαπράξουμε μια θεμελιώδη παράβαση της πολιτιστικής αυτονομίας των ανθρώπων που κάνουν αυτή την τελετή. Επιπλέον η Janice Boddy βρήκε στη μελέτη της για τους Hofriyati του βόρειου Σουδάν, ότι η γυναικία περιτομή συμμετέχει με την ανδρική περιτομή σ'ένα πλούσιο σύνολο νοημάτων που έχουν να κάνουν με τον τρόπο που η κοινωνία, και όχι η φύση, κάνει τα αγόρια άντρες και τα κορίτσια γυναίκες . Βασισμένοι σ'αυτό το πολιτιστικό πλαίσιο, αυτή η πρακτική δεν είναι ούτε παράλογη, ούτε εσκεμμένα απάνθρωπη και καταπιεστική και κυρίως γίνεται και σε άνδρες και σε γυναίκες. Μπορεί να βρίσκουμε τις συνέπειες τέτοιων πράξεων αποκρουστικές, αλλά πρέπει να πιέσουμε για να βρούμε μια ηθική βάση για να συνηγορήσουμε σε καταστολή του η οποία δεν θα παραβιάζει την πολιτιστική αυτονομία των Hofriyati. Είναι φυσιολογικό να απορήσει κανένας, αν είναι δυνατό ταυτόχρονα να εφαρμόσει την ιδέα των οικουμενικών δικαιωμάτων και την πίστη στην σχετικότητα των πολιτισμών.
Τελικά όπως είπε και ο C. Geetz, "κάποιος μπορεί να αξιώσει να αναμιχθεί στις δουλειές των άλλων βασισμένος σε μια κοινή ανθρωπότητα, εξάλλου μοιραζόμαστε αυτόν τον πλανήτη σαν ένα είδος. Αλλά κάθε τέτοια αξίωση πρέπει να γίνεται με την μεγαλύτερη φροντίδα και απροθυμία και μόνο μετά από ειλικρινή και επιμελή προσπάθεια να αντιληφθούμε σε τι εναντιωνόμαστε μέσα στο δικό του πολιτιστικό πλαίσιο."

Προτεινόμενη βιβλιογραφία:
Alfred Kroeber & Clyde Kluckholn - Culture: A critical review o Concepts and Definitions, 1952
George Stocking - Race, Culture and Evolution, 1968
Clifford Geertz - Interpretetion of Cultures, 1973
Edward Said - Orientalism, 1978
Johannes Fabian - Time and the Other, 1983
Micheal Foucault - Power/Knowledge: Selected Intreviews and Other Writings, 1980

Πηγές αναφορών:
Emile Durkheim and Marcel Mauss - Primitive Classification, 1903
Claude Levi-Strauss - Myth and Meaning, 1978
Dan Sperber - On Anthropological Knowledge, 1985
Robert Murphy - Cultural and Social Anthropology: An Overture, 1986

Πολιτισμός - Κουλτούρα (Μέρος Α')

Αγαπητέ αναγνώστη/-ρια,

Η ερώτηση τι είναι πολιτισμός έχει απασχολήσει αυτό το ιστολόγιο και παλαιότερα. Τότε είχα διαλέξει έναν ορισμό του ιστορικού Γ. Μπούκχαρτ. Αν και ο ορισμός αυτός συνεχίζει να με καλύπτει, σήμερα θα εξετάσουμε το θέμα από μια άλλη σκοπιά. Την οπτική που μας προσφέρει μια σχετικά καινούργια επιστήμη (τέλη 19ου-αρχές 20ου αι.), η ανθρωπολογία.

Το κείμενο που ακολουθεί είναι η σύμπτυξη (σε δύο αναρτήσεις, λόγω όγκου) του δεύτερου κεφαλαίου από το εξαιρετικά ενδιαφέρον βιβλίο Social & Cultural Anthropology, εκδ.: Oxford University Press. Πριν ξεκινήσω, δυό λόγια για το βιβλίο. Είναι μικρό αλλά πολύ περιεκτικό. Δεν γνωρίζω αν υπάρχει μετάφραση στα ελληνικά, αλλά είναι ένας πάρα πολύ καλός οδηγός για μια εισαγωγή σχετικά με την επιστήμη της ανθρωπολογίας. Οι συγγραφείς είναι ο J. Monaghan & ο P. Just. Και οι δύο με πείρα στο "πεδίο" της δράσης, δηλ. ζώντας χρόνια απομονωμένοι σε διάφορες φυλές, βασική προϋπόθεση γι'αυτήν την επιστήμη μια που δεν υπάρχουν όργανα - μηχανήματα για να μετρήσουν τα αντικείμενα με τα οποία ασχολείται. Το όργανο είναι ο ίδιος ο παρατηρητής, ο οποίος προσπαθεί να παραμείνει αντικειμενικός σε ότι παρατηρεί.

Το κεφάλαιο που θα μας απασχολήσει έχει τον τίτλο Προνύμφες μελισσών και Κρεμμυδόσουπα: Πολιτισμός/Κουλτούρα. Οι συγγραφείς ξεκινάνε προσδιορίζοντας ότι ίσως το πιο αξιοπερίεργο χαρακτηριστικό που μας κάνει σαν είδος ξεχωριστό από όλα τ' άλλα είναι η ικανότητα μας να αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο και να επικοινωνούμε αυτές τις συλλήψεις συμβολικά, με πρωταρχικό μέσο φυσικά, την γλώσσα. Αυτό σε συνδιασμό με την πολύπλοκη κοινωνική οργάνωση επέτρεψε το ανθρώπινο είδος να κληρονομεί και κατά συνέπεια να κάνει την γνώση αθροιστική από γενιά σε γενιά.

Προτού αρχίσει η κυρίως ανάλυση, οι συγγραφείς σπεύδουν να μας προετοιμάσουν για το τι θα ακολουθήσει λέγοντας ότι πιθανόν υπάρχουν περισσότεροι ορισμοί της κουλτούρας απ'ότι ανθρωπολόγοι, και ότι οι ίδιοι έχουν εκπαιδευτεί με την αίσθηση της κουλτούρας σαν "κοινές μορφές επίκτητης συμπεριφοράς".

Την βικτωριανή εποχή (1871) ο Edward B. Taylor έδωσε τον παρακάτω ορισμό ο οποίος δεν αμφισβητήθηκε για 30 χρόνια.

Κουλτούρα, ή πολιτισμός ... είναι αυτό το πολύπλοκο όλον, το οποίο περιλαμβάνει γνώση, πίστη, τέχνη, ηθική, νόμο, έθιμο, και όλες τις άλλες δυνατότητες και συνήθειες που αποκτήθηκαν από τον άνθρωπο σαν μέλος της κοινωνίας.

Αυτό που πρέπει να συγκρατήσουμε είναι ότι είναι επίκτητο, δηλ. το μαθαίνουμε. Βέβαια οι Βικτωριανοί το έβλεπαν σαν κάτι το οποίο ένα έθνος μπορεί να το έχει σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό από ένα άλλο. Αν και αυτή η αίσθηση μπορεί να συνεχίζεται μέχρι σήμερα στις καθημερινές χρήσεις της λέξης πολιτισμός, αυτή η άποψη έχει απορριφθεί από τους ανθρωπολόγους. Αξίζει εδώ να σημειωθεί και μια άλλη, επικρατούσα άποψη, μετά το τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Ο Raymond Williams παρατήρησε ότι ο όρος πολιτισμός χρησιμοποιούνταν με μια έννοια που υποδηλώνει μια "κεντρική μορφή αξιών" και παράλληλα έναν "συγκεκριμένο τρόπο ζωής". Έτσι για παράδειγμα έχουμε τον Γιαπωνέζικο πολιτισμό, τον Αμερικάνικο πολιτισμό κ.ο.κ.

Ο Franz Boas, μία τεράστια φυσιογνωμία στο χώρο της ανθρωπολογίας, συγκέντρωσε την προσοχή του στη γεωγραφία και σ'αυτό που τότε (τέλη 19ου αι.) ονομαζόταν "ψυχοφυσική". Αυτή η επιστήμη επικεντρωνόταν στη μελέτη του "πως τα χαρακτηριστικά του παρατηρητή καθορίζουν την αντίληψη των φυσικών φαινομένων." Ο Boas είχε ενθουσιαστεί από την ιδέα ότι το περιβάλλον, πολιτισμικό και φυσικό, είχε καθοριστική επίδραση στον τρόπο με τον οποίο κάποιος αντιλαμβάνεται τον κόσμο. Ήδη με την πρώτη του (αρκετά γνωστή εργασία) ασχολήθηκε με το πως οι Εσκιμώοι (Inuit) αντιλαμβανόντουσαν και κατηγοριοποιούσαν το χρώμα του θαλασσινού νερού. Ο ορισμός που έδωσε για τον πολιτισμό (1930) είναι ο ακόλουθος:

Ο πολιτισμός περιλαμβάνει όλες τις εκδηλώσεις της κοινωνικής συμπεριφοράς μιας κοινότητας, τις αντιδράσεις του ατόμου όπως αυτές επηρρεάζονται από την ομάδα με την οποία συμβιώνει, και το προϊόν των ανθρώπινων δραστηριοτήτων όπως αυτές καθορίζονται από αυτές τις συνήθειες.

Ο Boas είδε την "κουλτούρα" σαν "kulturbrille" ένα είδος γυαλιών που ο καθένας μας φορά. Φακοί οι οποίοι μας προσφέρουν το μέσο να αντιλαμβανόμαστε το κόσμο γύρω μας, για να ερμηνεύουμε το νόημα των κοινωνικών μας ζωών, και να θέτουμε τα όρια των δραστηριοτήτων μας σ'αυτές. Ένα ωραίο παράδειγμα για να κατανοήσουμε τα παραπάνω, συνέβηκε στον έναν από τους συγγραφείς κατά την παραμονή του στο Μεξικό με τους Mixtec της Oaxaca.

Είχε πάει για κυνήγι με τρεις από τους νέους μεξικανούς φίλους του. Μετά από άρκαπες προσπάθειες τους είδε κάτω από ένα δέντρο να δείχνουν στο έδαφος και να συζητάνε έντονα. Πλησιάζοντας είδε ότι δείχνανε μια κυψέλη την οποία κάποιος γκρέμισε από το δέντρο και όταν άνοιξε από την πτώση στο έδαφος αποκαλύφθηκε μέλι, κερύθρα και προνύμφες μελισσών. Αμέσως αρχίσαν να κόβουν κομμάτια τα οποία καταβρόχθιζαν με βουλιμία. Ξαφνικά ένας από αυτούς σηκώθηκε και είπε: "Περιμένετε, είμαστε αγενείς!" Πήρε ένα μεγάλο κομμάτι και το έδωσε στον "ξένο" λέγοντάς του: "Είναι όλο για εσένα". Μην βλέποντας τρόπο να αρνηθεί ο ανθρωπολόγος έκλεισε τα μάτια του και το κατάπιε. Ένα χρόνο μετά πήρε ένα είδος "εκδίκησης" όταν προσκάλεσε μερικούς από αυτούς στο σπίτι του για φαί. Έχοντας παρατηρήσει ότι δεν το είχε δει ποτέ σαν γεύμα στην Oaxaca, τους ετοίμασε σαν έκπληξη κρεμμυδόσουπα. Αφού σέρβιρε, παρατήρησε ότι οι προσκεκλημένοι ήταν διστακτικοί στο ν'αρχίσουν να τρώνε. Με την γωνία του ματιού του είδε κάποιον από τους καλεσμένους να χύνει το μπώλ με την σούπα σε κάποια γωνία του σπιτιού. Όταν ρώτησε αν κάτι έτρεχε, μετά από κάποια διστακτικότητα ένας από αυτούς με μια έκφραση αηδίας στο πρόσωπο του απάντησε: "τα κρεμμύδια έχουν απαίσια μυρωδιά, και αν φας πολλά από αυτά γίνεσαι ηλίθιος!"
Συνδιάζοντας τα παραπάνω ο συγγραφέας με την ιδέα του Boas σχετικά με τα "πολιτιστικά γυαλιά" εξηγεί ότι το φαγητό είναι μέρος ενός πολύπλοκου συστήματος από ιδέες, αντιλήψεις, νόρμες, αξίες, συναισθήματα και συμπεριφορές έτσι ώστε ποτέ δεν είναι απλή ικανοποίηση του αισθήματος της πείνας. Είναι επίσης μια έκφραση του πως έχουμε μάθει να βλέπουμε τον κόσμο. Περιλαμβάνει μεταξύ άλλων ένα σύστημα ταξινόμησης (πχ. τι είναι εδώδιμο και τι όχι), ηθικές αξίες (πχ. την εύνοια στον καλεσμένο) και πολιτιστικά καθορισμένα συναισθήματα (πχ. αηδία ή ευχαρίστηση)

Έτσι ίσως εξηγείται και ο ορισμός που μας δίνει ο Bronislaw Malinowski (1944)

Κουλτούρα είναι το αναπόσπαστο όλον που αποτελείται από εργαλεία και καταναλωτικά αγαθά, από συνταγματικούς καταστατικούς χάρτες για τις διάφορες κοινωνικές ομάδες, από ανθρώπινες ιδέες και τέχνες, πιστεύω και έθιμα. Είτε εξετάζουμε μια πολύ απλή ή πρωτόγονη κοινωνία, είτε μια ιδιαίτερα πολύπλοκη και εξελιγμένη, πάντα ερχόμαστε αντιμέτωποι με μια αχανή μηχανή, κατά ένα μέρος υλική, κατά ένα μέρος ανθρώπινη και κατά ένα μέρος πνευματική, με την οποία ο άνθρωπος μπορεί να αντιμετωπίσει τα συγκεκριμένα και ειδικά προβλήματα που συναντά.

Είναι επίσης ενδιαφέρον άλλο ένα συμπέρασμα από την παραπάνω ιστορία. Η μελέτη των πολιτισμών μας κάνει φανερές τις διαφορές ανάμεσα στους ανθρώπους. Όμως παράλληλα η παραπάνω ιστορία μπορεί να διαβαστεί και ως προς τις ομοιότητες που αποκαλύπτει ανάμεσα στους ανθρώπους, ομοιότητες που μπορεί να αποτελούν μέρος μιας παγκόσμιας ανθρώπινης κληρονομιάς. Έτσι όλοι οι πολιτισμοί, για παράδειγμα στο φαγητό, χρησιμοποιούν ένα σύνθετο σύστημα ταξινόμησης. Τα περιεχόμενα και οι κατηγορίες μπορεί να διαφέρουν, αλλά το γεγονός της ταξινόμησης παραμένει όμοιο.

Βέβαια υπάρχει και η άποψη η οποία διατυπώθηκε από τον Γάλλο κοινωνικό θεωρητικό Emile Durkheim και τον ανηψιό του Marcel Mauss η οποία αμφισβητεί ότι η ικανότητα για ταξινόμηση προέρχεται από την κοινωνική φύση μας, κρίνοντας ότι οι πρώτες λογικές κατηγορίες ήταν οι κοινωνικές τάξεις. Το ίδιο θα υποστηρίξει μισό αιώνα αργότερα και ο ιδρυτής της "δομημένης" ανθρωπολογίας, Claude Levi-Strauss. Θα το δικαιολογήσει με έναν ενδιαφέρον συλλογισμό: Η ανθρώπινη ταξινόμηση είναι μεν παγκόσμιο φαινόμενο, αλλά προέρχεται από την δυαδική φύση του ανθρώπινου μυαλού. "Αν εξετάσουμε όλες τις διαννοητικές προσπάθειες της ανθρωπότητας, ο κοινός παρονομαστής είναι πάντα η εισαγωγή ενός είδους τάξης. Αν αυτό αντιπροσωπεύει μια βασική ανάγκη για τάξη στο ανθρώπινο μυαλό και αφού, εξάλλου, το ανθρώπινο μυαλό δεν είναι παρά ένα μέρος του σύμπαντος, η ανάγκη πιθανότατα υπάρχει επειδή υπάρχει μια τάξη στο σύμπαν και το σύμπαν δεν είναι χάος". Καταλήγοντας στο παρακάτω εντυπωσιακό συμπέρασμα (1983):

Η κουλτούρα δεν είναι ούτε φυσική, ούτε τεχνητή. Δεν προέρχεται ούτε γενετικά, ούτε από την λογική σκέψη, γιατί είναι φτιαγμένη από κανόνες διαγωγής, οι οποίοι δεν εφευρέθηκαν και των οποίων η λειτουργία γενικά δεν είναι κατανοητή από τους ανθρώπους που τους υπακούν. Κάποιοι από αυτούς τους κανόνες είναι απομεινάρια παραδόσεων αποκτημένων σε διαφορετικούς τύπους κοινωνικής δομής από τους οποίους κάθε ανθρώπινη ομάδα έχει περάσει. Άλλοι κανόνες γίναν συνειδητά αποδεκτοί ή παραποιήθηκαν στο όνομα κάποιον συγκεκριμένων σκοπών. Παρ' όλα αυτά δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ανάμεσα στα ένστικτα που κληρονομήθηκαν από το γενότυπο μας και στους κανόνες που εμπνεύστηκε η λογική, η μάζα των ασυνείδητων κανόνων παραμένει πιο σημαντική και πιο αποτελεσματική. Επειδή η ίδια η λογική... είναι μάλλον προϊόν παρά αιτία της πολιτιστικής εξέλιξης.

Αξίζει εδώ να αναφερθεί η συμβολή του Γάλλου φιλοσόφου Michel Foycault, ο οποίος αντιλήφθηκε ότι οι κατηγορίες των εννοιών που επιβάλλονται από τον πολιτισμό αποτελούν την βάση της ανισότητας και της καταπίεσης. Με άλλα λόγια είναι εμφανής η δυνατότητα για έλεγχο των ταξινομήσεων σαν βασική πηγή της δύναμης στην κοινωνία. Αυτό με την σειρά του κάνει την "ανταγωνιστικότητα των κατηγοριών της κοινωνικής ταξινόμησης", όπως "άρρεν" και "θήλυ", με όλους τους κοινωνικούς, πολιτικούς και οικονομικούς συσχετισμούς που συνεπάγονται, ένα "πρωταρχικό τρόπο αντίστασης στην εξουσία".

Βέβαια είναι δύσκολο στο παράδειγμα που αναφέραμε να βρούμε πολιτικά ή οικονομικά κίνητρα, αλλά δεν πηγάζουν όλες οι πράξεις μας από αυτά. Ο Renato Rosaldo μας δίνει ακόμα μια οπτική γωνία στο θέμα (1989)

Η κουλτούρα δίνει σημασία στην ανθρώπινη εμπειρία επιλέγοντας από αυτήν και οργανώνοντας την. Αναφέρεται εκτατεμένα στις μορφές με τις οποίες οι άνθρωποι κατανοούν τις ζωές τους ... Δεν κατοικεί σ' ένα ξεχωριστό χώρο, όπως η...πολιτική ή η οικονομία. Από τις πιρουέττες του κλασικού μπαλέτου ως τα πιο ωμά γεγονότα, όλη η ανθρώπινη επαφή είναι πολιτιστικά μεσολαβημένη. Η κουλτούρα περικλείει το καθημερινό και την εσωτερικότητα, το εγκόσμιο και το ανυψωμένο, το γελοίο και το θείο. Ούτε υψηλή, ούτε χαμηλή, η κουλτούρα διεισδύει σε όλα.

Αφού δόθηκε μια γενική ιδέα για το "τι είναι κουλτούρα" στην επόμενη ανάρτηση θα εξετάσουμε "που βρίσκεται η κουλτούρα" και θα μιλήσουμε και για τον όρο "πολιτισμική σχετικότητα". Τέλος θα υπάρξει και σχετική βιβλιογραφία για περαιτέρω διάβασμα...