Ο δύσκολος δρόμος

"Είναι στενή η πύλη και γεμάτη δυσκολίες

η οδός που οδηγεί στη ζωή,

και λίγοι είναι εκείνοι που την βρίσκουν."

Ματθ. 7:14

"Οι σοφοί είπαν ότι το μονοπάτι είναι

στενό και δύσκολο να το διασχίσεις,

στενό σαν την άκρη ενός ξυραφιού."

Κάθα Ουπανισάντ ΙΙΙ,14

 Γράφει ο Πασκάλ στους στοχασμούς του (Έκδοση Sellier §29 ή Brunschvicg §413 Μετάφραση Ν. Ματσούκα):

"Αυτός ο εσωτερικός πόλεμος του λόγου (γαλλικό κείμενο: raison=λογική) εναντίον των παθών έκανε εκείνους, που έχουν θελήσει την ειρήνη, να μοιραστούν σε δύο μερίδες. Οι μεν θέλησαν να αρνηθούν τα πάθη και να γίνουν θεοί, οι δε να αρνηθούν το λόγο και να γίνουν άγρια θηρία: η περίπτωση του Des Barreaux¹. Αλλά δεν κατόρθωσαν τίποτα μήτε οι μεν μήτε οι δε. Και ο λόγος παραμένει πάντοτε εκείνος που ψέγει τη μικρότητα και την αδικία των παθών και ταράζει την απραξία εκείνων που παραδίνονται σ' αυτά. Και τα πάθη παραμένουν πάντοτε ζωντανά σε κείνους που θέλουν να τα αρνηθούν."

¹ Ποιητής γεννημένος το 1602. Γνωστός ηδονιστής και άθεος. Εδώ ο Πασκάλ υπαινίσσεται τους παρακάτω στοίχους του από ένα ποίημα: "Και με το να αναζητώ τη λογική/ έγινα άγριο θηρίο"

Ο Ζαρατούστρα του Νίτσε, μιλώντας στο πλήθος που ήταν συγκεντρωμένο στην αγορά περιμένοντας να παρακολουθήσει έναν ακροβάτη να εκτελεί το δύσκολο έργο του, είπε τα παρακάτω:

"Ο άνθρωπος είναι ένα σκοινί, δεμένο μεταξύ κτήνους και υπερανθρώπου - ένα σκοινί πάνω από μία άβυσσο. Ένα επικίνδυνο πέρασμα, μια επικίνδυνη διαδρομή, ένα επικίνδυνο κοίταγμα προς τα πίσω, μια επικίνδυνη δόνηση και σταμάτημα."

"Αυτό που είναι μεγαλειώδες στον άνθρωπο είναι ότι είναι μια γέφυρα και όχι ένα τέλος: Αυτό που μπορεί να αγαπηθεί σε έναν άνθρωπο είναι ότι είναι ένα προοίμιο και μια καταβύθιση" (θάνατος)

Το να μάθεις να ζεις είναι να ισορροπείς στο τεντωμένο σου σκοινί βαστώντας το κοντάρι που σου δόθηκε. Το κοντάρι από την μια μεριά βαραίνει από τη λογική σου και από την άλλη από τα πάθη σου.

Πάρε παράδειγμα από την επιστήμη: βασίστηκε στη λογική και δημιούργησε ένα τέρας. Έχουμε πρόοδο και μάλιστα ταχύτατη αλλά για που; Έχουμε τόσα πράγματα αλλά αντί να μας εξυπηρετούν μας σκλαβώνουν.  

Πάρε παράδειγμα από τους μοναχούς: πολέμησαν με μίσος την επιθυμία και το μόνο που βρήκαν ήταν να βασανίζονται από  τους δαίμονες των παθών τους. 

Ακόμα πιο ωραία το περιγράφει ο Βούδας με την Μέση Οδό του. Δεξιά βρίσκεται ο λάθος δρόμος που οδηγεί στην επιθυμία των γήινων πραγμάτων και αριστερά ο λάθος δρόμος που οδηγεί στην επιθυμία των ουράνιων. Στη μέση βρίσκεται η Μέση Οδός, η χρυσή τομή για την οποία μιλούσαν και οι αρχαίοι Έλληνες. Η οδός της τελειότητας περιγράφεται από την παρακάτω ιστορία του Βούδα:

Ο Sona Kolivisa ήταν ο γιος ενός πλούσιου έμπορα που είχε πάει σε μοναστήρι του Βούδα. Λόγω του πρωτοφανούς ζήλου που επέδειξε, περπατούσε πάνω σε αγκάθια και ο δρόμος του είχε γεμίσει αίματα. Μετά σκέφτηκε: "Και αν γυρνούσα σπίτι και χρησιμοποιούσα τα πλούτη μου για να κάνω καλές πράξεις;"

Ο διδάσκαλος Βούδας, που ήξερε τις σκέψεις του, πήγε και τον ρώτησε: "Όταν ήσουν σπίτι, Sona, έπαιζες μουσική με το λαούτο;"

- "Ναι, δάσκαλε"

"Όταν οι χορδές του λαούτου ήταν πολύ τεντωμένες, έδινε το όργανο τους σωστούς ήχους;"

- "Όχι, δάσκαλε"

"Όταν οι χορδές δεν ήταν πολύ τεντωμένες, ή πολύ χαλαρές τότε το όργανο ακούγονταν καλύτερα. Έτσι δεν είναι;"

- "Έτσι ήταν δάσκαλε"

"Έτσι ακριβώς, Sona, ο υπερβολικός ζήλος οδηγεί στην αυτο-εξύψωση και η έλλειψη ζήλου στη ραθυμία: έχε μια ισορροπία στο ζήλο, και έλεγξε τις δυνάμεις σου με αρμονία. Ας είναι αυτός ο σκοπός σου."

Υπάρχει ένας εσωτερικός πόλεμος στον άνθρωπο μεταξύ της καρδιάς και της επιθυμίας, λέει μια φίλη μου. Μην πολεμάς κανένα από τα δώρα που σου δόθηκαν. Η σύγκρουση αυτή είναι που οδηγεί στην αθλιότητα. Βρες την μέση οδό και τότε θα καταλάβεις ότι γέννηση, θάνατος και αγάπη είναι πράγματα διαφορετικά απ' ότι φανταζόμαστε. Είναι επί της ουσίας το ίδιο πράγμα... 

Κρισναμούρτι from Iptamenos Ollandos on Vimeo.

Προς τους απανταχού άθρησκους (αλλά όχι άθεους)

Από Νίτσε έχω διαβάσει το Τάδε έφη Ζαρατούστρα (1882)  και αν εξαιρέσεις κάποια κομμάτια που τα έχω συζητήσει για τα υπόλοιπα δεν είμαι καθόλου σίγουρος αν έχω καταλάβει κάτι, παρά το γεγονός ότι αυτά που διάβαζα με ενθουσίαζαν... 
Πριν κάτι μήνες έπιασα να διαβάσω χωρίς μεγάλη όρεξη (λόγω της προηγούμενης εμπειρίας μου) το "Πέρα από το καλό και το κακό" (1886). Ξεκινώντας από τον πρόλογο είδα ότι όταν έγραψε αυτό το βιβλίο, (μετά τον Ζαρατούστρα που το θεωρούσε ως το αριστούργημα του) έστειλε ένα αντίγραφο στον μεγάλο ιστορικό Γιάκομπ Μπούκχαρτ γράφοντας στο συνοδευτικό γράμμα: "Παρακαλώ διαβάστε αυτό το βιβλίο (αν και λέει τα ίδια πράγματα με το Ζαρατούστρα μου, αλλά διαφορετικά, πολύ διαφορετικά)".

Διαβάζοντάς το, κατάλαβα ότι είχε δίκιο. Αν ο Ζαρατούστρα ήταν ένα ποίημα, αυτό το βιβλίο ήταν το κλειδί που θα μπορούσε να ξεκλειδώσει το ποίημα.

Ο Νίτσε είναι ο φιλόσοφος με το σφυρί γιατί δεν δίστασε να "διαλύσει" όλους τους προηγούμενους φιλοσόφους, τηρώντας τον κανόνα που αυτός έδωσε στον Ζαρατούστρα για την ελευθερία σε τρία στάδια που διανύει ο άνθρωπος κατά την εξέλιξη του: ανεξαρτητοποίηση από αυθεντίες και δασκάλους - την απόσχιση από αυτούς και την κατάκτηση της ελευθερίας (αρνητική ελευθερία, ελευθερία "από") - την επίτευξη των δικών του αξιών και του τελικού σκοπού (θετική ελευθερία, ελευθερία "προς")¹. ( Το τρίτο βήμα του  Νίτσε, σύμφωνα με το ιστορικό Στόριγκ, ήταν η συγγραφή του Τάδε Έφη Ζαρατούστρα.)

Όπως ήταν φυσιολογικό μια τέτοια δυναμική "εναντίον όλων" ( ο ίδιος έλεγε ότι: "όποιος πρέπει να είναι δημιουργός στο καλό ή στο κακό, αληθώς, πρέπει πρώτα να είναι ένας γκρεμιστής και  να σπάει αξίες ²) δημιούργησε εναντίον του μια κριτική η οποία συνοψίζεται σε εφτά αντί-:

1.) Αντι- μοραλιστής, 2.) αντι- δημοκρατικός, 3.) αντι- σοσιαλιστής, 4.) αντι- φεμινιστής, 5.) αντι- διανοητής, 6.) αντι- πεσιμιστής, 7.) αντι- χριστιανός (λόγω των όλων των παραπάνω...). Ίσως επειδή δεν γίνεται να τα θυμάσαι όλα οι άνθρωποι του κόλλησαν το παρατσούκλι του αντί- χριστου/ άθεου. Είπε βέβαια αυτό το περίφημο "ο Θεός πέθανε" αλλά άλλο εννοούσε. Δείτε αυτό για να καταλάβετε καλύτερα ή απλά στοχαστείτε στο παρακάτω κείμενο:

Υπάρχει μία μεγάλη σκάλα θρησκευτικής αγριότητας με πολλά σκαλιά. Αλλά τρία από αυτά είναι τα πιο σημαντικά. 

Κάποτε οι άνθρωποι θυσίαζαν ανθρώπους στους θεούς τους, ίσως αυτούς τους ανθρώπους που αγαπούσαν περισσότερο - η θυσία του πρωτότοκου³ παρούσα σε όλες τις προ-ιστορικές θρησκείες ανήκει εδώ, όπως και η θυσία του αυτοκράτορα Τιβέριου στη σπηλιά του Μίθρα στο νησί του Καπρί, ο πιο απαίσιος απ' όλους τους Ρωμαϊκούς αναχρονισμούς.

Αργότερα, στην ηθική εποχή της ανθρωπότητας, οι άνθρωποι θυσίαζαν στους θεούς τους τα ισχυρότερα ένστικτα που κατείχαν, την "φύση" τους. Η χαρά αυτής της γιορτής λαμπυρίζει στην  σκληρή ματιά του ασκητή, του εμπνευσμένου "αντι- νατουραλιστή". 

Τελικά: τι έμεινε να θυσιαστεί; Δεν έπρεπε τελικά κάποιος να θυσιάσει κάθε τι παρήγορο, άγιο, θεραπευτικό, όλη την ελπίδα, όλη την πίστη σε μια κρυμμένη αρμονία, σε μια μελλοντική ευτυχία και δικαιοσύνη; Δεν έπρεπε αυτός να θυσιάσει τον ίδιο τον Θεό και από αγριότητα στον εαυτό του να προσκυνήσει πέτρες, ηλιθιότητα, βαρύτητα, μοίρα, τίποτα; Να θυσιάσει το Θεό για τίποτα - αυτό το παράδοξο μυστήριο της εσχάτης αγριότητας έχει φυλαχτεί για την γενιά που ήδη άρχισε να έρχεται: όλοι ξέρουμε κάτι ήδη από αυτό.⁴

¹ Από το "Η Ιστορία της Φιλοσοφίας" του Ιωακείμ Στόριγκ (Δεύτερο Μέρος, Τρίτο Κεφάλαιο: Διαφωτισμός, ΙΙ. Νίτσε)

² Από το "Τάδε Έφη Ζαρατούστρα".

³ Οι Θεοί Βάαλ και Τανίτ. Ο Βάαλ σύμφωνα με τους αρχαίους Έλληνες ιστορικούς ήταν το αντίστοιχο του Κρόνου που έτρωγε τα παιδιά του. Η Τανίτ ήταν θηλυκή σύντροφός του και προστάτης Θεά της αρχαίας Καρχηδόνας (5ος αι. π.Χ). Στην αρχαία Καρχηδόνα όπου αυτή η θρησκεία γνώρισε καινούργια άνθηση έχουν ανακαλυφτεί χιλιάδες τάφοι μικρών πρωτότοκων παιδιών.

⁴ Από το "Πέρα από το Καλό και το Κακό" (Τρίτο Μέρος: Η Θρησκευτική Φύση, Παράγραφος 55) Το κείμενο στα αγγλικά εδώ στην παράγραφο 55 

ΥΓ. Η φωτογραφία είναι ένας πίνακας του Wenzel Hablik (1918) με τίτλο: "Το μονοπάτι της ιδιοφυΐας". Απαλλοτριώθηκε από εδώ.  

Το Τίποτα, η Σκέψη και η Ευτυχία

Αγαπημένε αναγνώστη / -ρια,

το Τίποτα είναι η άρνηση, η αφαίρεση και ως τέτοια την χρησιμοποιεί ο Χάιντεγκερ στα επιχειρήματα στο βιβλίο του : "Τι είναι μεταφυσική". Ως αφαιρετική σκέψη το χρησιμοποιούμε πολύ συχνά στη ζωή μας και αυτό τονίζει και το βιβλίο "Η σοφία των Βέδας", απ'όπου αντιγράφω από το κεφάλαιο Τίποτα: "Το χρησιμοποιούμε στην αφαιρετική σκέψη μας για παράδειγμα όταν λέμε "αυτό είναι ένα γαρύφαλλο και τίποτα άλλο". Αυτή η θετική κρίση μας δείχνει την Δύναμη της Άρνησης . Επίσης είναι αυτή η δύναμη που μας στέλνει για ύπνο κάθε βράδυ."

Αυτό το τελευταίο, δεν θα το είχα καταλάβει αν δεν είχα διαβάσει στο Νίτσε (Ζαρατούστρα) για τους "Δασκάλους της Αρετής", όπου μας παρουσιάζεται ένας δάσκαλος του ύπνου ο οποίος διδάσκει πως μπορείς να κοιμηθείς καλύτερα υποστηρίζοντας (εκτιμώ πολύ ορθώς από προσωπική εμπειρία) πως οι σκέψεις - λογισμοί είναι αυτές που σ'εμποδίζουν να κοιμηθείς.

Ακόμα και ο Γκαίτε στον Φάουστ παρομοιάζει τον κακό λογισμό με το Διάβολο. Που όμως δεν μπαίνει απρόσκλητος αλλά πρέπει να τον αφήσεις εσύ ο ίδιος να μπει στο σπίτι σου (μυαλό). Έτσι και ο Φάουστ τον βάζει με την μορφή σκύλου (θυμός;) στο σπίτι του.

Όμως παρακάτω διαβάζω (πάντα στο βιβλίο η σοφία των Βέδας,) το εξής φαινομενικά παράδοξο: "Από την άλλη, αν δεν υπήρχε αυτή η Δύναμη της Άρνησης να λειτουργεί ακατάπαυστα μέσα μας, δεν θα υπήρχε καμμία προσπάθεια από μέρους μας και καμμία κίνηση στη ζωή, η οποία από Βεδικής απόψεως είναι η ακατάπαυστη αναζήτηση της Ευτυχίας (Ananda) (βλ. χριστιανικό προπατορικό αμάρτημα - διωγμός από παράδεισο, αρχ. ελληνική φιλοσοφία: Πλάτων-Ιδέα, Επίκουρος, στωικοί - ηδονή / ευτυχία κτλ.). Την είχαμε κατά κάποιο τρόπο προγευτεί, που όμως χάθηκε, μας αφαιρέθηκε, καταπιέστηκε, συρρικνώθηκε στο Τίποτα, από αυτή την ίδια την Δύναμη της Άρνησης." (!!)

Προσπαθώντας να κατανοήσω το παραπάνω παράδοξο, θα έλεγα ότι αυτό που ξεκίνησε με την ανεξέλεγκτη σκέψη που διατύπωσε την "καταφατική άρνηση" (αυτό είναι ευτυχία και τίποτα άλλο) είναι το συνεχές ψάξιμο για την ευτυχία. Ας μην ξεχνάμε ότι αυτός είναι ο προορισμός του ανθρώπου σύμφωνα με πληθώρα φιλοσόφων. Αξίζει να αναφέρω εδώ την άποψη του Επίκουρου ότι "το ψάξιμο της ευτυχίας (καλού/αγαθού/ηδονής) ξεκινάει από πολύ μικρή ηλικία λόγω της ικανοποίησης που νιώθουμε όταν τρώμε" (Γκυώ, Guyau, La Morale d' Epicure et... 1917, αναφορά στο ανολοκλήρωτο βιβλίο του Κροπότκιν "Ηθική" εκδ. Νησίδες σελ.97) . Αυτό το ψάξιμο όμως γίνεται στο παρελθόν και στο μέλλον, θυμόμαστε πως ήταν μια στιγμή που ονομάσαμε ευτυχισμένη, ή προσδοκούμε σε μια ευτυχισμένη στιγμή και είναι φυσικό να μας καταπιέζει και να μην μας αφήνει να είμαστε και να κάνουμε αυτό που μας αρέσει. Μας δείχνει δηλαδή ότι αυτό είναι ένας αέναος κύκλος, το φίδι που τρώει την ουρά του, αφού το ίδιο κινείται αλλά είναι αυτό που "παράγει" και την ανάγκη για κίνηση. Εν ολίγοις, η Άρνηση της φύσης μας και του τι είμαστε και έχουμε τώρα προκαλεί και το ψάξιμο που γίνεται με την Άρνηση. Ή θα μπορούσαμε ίσως να πούμε ότι η Ευτυχία είναι αυτό που έχουμε και όχι αυτό που δεν έχουμε ή είχαμε.

Λέει ο Νίτσε στο τέλος του κεφαλαίου με τον δάσκαλο του ύπνου και των αρετών: "Αυτός ο δάσκαλος είναι ανόητος, αλλά πιστεύω ότι ξέρει πολύ καλά πως να κοιμηθεί. Η σοφία του είναι να ξυπνήσεις ώστε να κοιμηθείς καλά. Και πραγματικά αν η ζωή δεν είχε νόημα και θα έπρεπε να διαλέξω ανοησία, τότε και εγώ θα το θεωρούσα ότι αυτή είναι η πιο λογική ανοησία. (...) Τώρα ξέρω τι ζητούσαν πάνω απ'όλα όταν ψάχνανε για δασκάλους των αρετών. Καλό ύπνο ψάχνανε, και οπιούχες αρετές γι'αυτόν. Γιατί όλων αυτών των δασκάλων η σοφία ήταν να κοιμηθούν χωρίς όνειρα, δεν ξέρανε άλλη καλύτερη ερμηνεία της ζωής."

Οι βουδιστές έχουν ως μια από τις πιο βασικές τους αρχές την αποστασιοποίηση απ'όλα τα πράγματα, άψυχα και έμψυχα. Όσο μεγαλύτερος ο βαθμός αποστασιοποίησης τόσο περισσότερη προσωπική ελευθερία. Έτσι πιστεύουν ότι η ελευθερία εξελίσσεται και αυτός είναι και ο λόγος που εξασκούνται με τον διαλογισμό.

Aυτό που δεν έκανε ο Φάουστ, ο Αδάμ, η Εύα, και οι περισσότεροι από εμάς, είναι αυτό που προσπαθούν να κάνουν οι βουδιστές και οι άνθρωποι που διαλογίζονται. Ο διαλογισμός (anapansati) είναι στην ουσιαστικά ένας έλεγχος της σκέψης. Aν δεν ελέγχουμε το μυαλό μας τότε η μια σκέψη ξεπηδά μετά από την άλλη, σαν κύματα σε ωκεανό. Υποστηρίζουν ακόμα ότι αυτές οι σκέψεις είναι δύο ειδών: σκέψεις για το παρελθόν και σκέψεις για το μέλλον. Και αυτές μπορούν να φέρουν ευτυχία ή λύπη. Έτσι μια ανεξέλεκτη σκέψη θα μας παρασέρνει χωρίς σκοπό από τη μία στην άλλη. Ένας από τους τρόπους ή στάδια του διαλογισμού είναι να συνειδητοποιούμε αυτές τις σκέψεις και να μην τις αφήνουμε να εισέρχονται στο μυαλό μας, προσπαθώντας να είμαστε συγκεντρωμένοι στην αναπνοή μας συνήθως στην αίσθηση που αυτή αφήνει στο δέρμα μας ακριβώς κάτω από τη μύτη. Στην ουσία είναι μια προσπάθεια για το σπάσιμο του αέναου κύκλου της σκέψης. Τελικός σκοπός η επίτευξη της Nirvana (βλ. Επίκουρος - αταραξία;) που δεν είναι μια κατάσταση αδιαφορίας όπως έχει διαστρεβλωθεί το νόημα της, αλλά η ανώτατη αποστασιοποίηση απ'όλους και όλα, το τέλος της δυαδικής σκέψης, το τέλος της ταλαιπωρίας (Dukkha), το τέλος του κύκλου των γεννήσεων, η απόλυτη ελευθερία.

Γνωρίζω ότι μια ανάλυση σαν την παραπάνω μπορεί για ορισμένους να είναι βαρετή και πολλές φορές δυσκολονόητη. Καμμιά φορά ένα ποίημα ή μια αλληγορία βοηθά περισσότερο στην κατανόηση. Γι'αυτό παραθέτω και το παρακάτω ποίημα του Κρισναμούρτι που έχω αναρτήσει και στο άλλο μου ιστολόγιο. Εκτιμώ ότι είναι πολύ σχετικό με το θέμα μας...

Άκουσε, Ω φίλε,
Θα σου πω για το μυστικό άρωμα της Ζωής.

Η Ζωή δεν έχει φιλοσοφία,
Δεν έχει πονηρά συστήματα σκέψης.

Η Ζωή δεν έχει καμία θρησκεία,
Δεν έχει λατρεία στα βαθιά ιερά.

Η Ζωή δεν έχει θεό,
Ούτε το βάρος ενός φοβερού μυστηρίου.

Η Ζωή δεν έχει κατοικία,
Ούτε την πονεμένη θλίψη της τελικής αποσύνθεσης.

Η Ζωή δεν έχει καμία ευχαρίστηση, ούτε πόνο,
Ούτε την διαφθορά της επιδιωκόμενης αγάπης.

Η Ζωή δεν είναι ούτε καλή ούτε κακή,
Ούτε η σκοτεινή τιμωρία της απρόσεκτης αμαρτίας.

Η Ζωή δεν παρέχει άνεση,
Ούτε ξεκουράζεται στο ιερό της λήθης.

Η Ζωή δεν είναι ούτε πνεύμα ούτε ύλη,
Ούτε υπάρχει η βάναυση διαίρεση της δράσης και της αδράνειας.

Η ζωή δεν έχει κανένα θάνατο,
Ούτε έχει αυτό το κενό της μοναξιάς στη σκιά του Χρόνου.

Ελεύθερος είναι ο άνθρωπος που ζει στο Αιώνιο,
Γιατί η Ζωή είναι.

ΥΓ. : Καλή Ανάσταση σε όλους μας! ;-)

Ακούς το Σώμα σου;

Αγαπητοί αναγνώστες,

η σημερινή ανάρτηση είναι μια βουτιά σε πιο βαθειά νερά. Διαβάστε απλά και "εγκυκλοπαιδικά" τις σύντομες αναφορές στα δύο πρώτα βιβλία και μετά βουτήξτε στη σκέψη του Νίτσε για να απαντήσετε στην ερώτηση της ανάρτησης. Όχι επειδή ό Νίτσε ξέρει καλύτερα από εμάς, αλλά επειδή αφενός είχε το θάρρος να σταθεί και να αντικρύσει την άβυσσο που κρύβουμε μέσα μας και αφετέρου γιατί αποτελεί πρώτης τάξεως τροφή για σκέψη. Παρεπιπτόντως μην αποθαρρυνθείτε από μια πιθανή δυσκολία στην κατανόηση του Νίτσε. Λίαν συντόμως θα ακολουθήσει διαφωτιστική ανάρτηση με ταινιούλα. Καλή ανάγνωση.

Στο βιβλίο του Ουσπέσνκυ "Η ψυχολογία της πιθανής εξέλιξης του ανθρώπου", γίνεται αναφορά για τα 3 κέντρα του ανθρώπου. Το "Λογικό", το "Αισθαντικό" και του "Σώματος". Αναφέρεται δε σε διαφορετικές "ταχύτητες" των κέντρων όπου με παραδείγματα της καθημερινής ζωής φαίνεται πόσο πιο αργά ή γρήγορα αντιδρούν αυτά τα κέντρα. Επίσης αναφέρονται οι λειτουργίες του κάθε κέντρου καθώς και παραδείγματα μη σωστής χρησιμοποίησης τους.

Στο βιβλίο "Η σοφία των Βέδας" του J.C.Chatterij, αναφέρεται ο όρος "Άτμαν" τον οποίο και προσδιορίζεi σαν:

1. "μια Οντότητα", σαν "ένα Είναι" (sat) η οποία "δεν αλλάζει" (επομένως άχρονη), "είναι μία και κοινή για όλους τους ανθρώπους" (ονομάζεται επίσης Εαυτός και δεν έχει άμεση σχέση με το "εγώ"), και "είναι τόσο μικρή που δεν μπορεί να μετρηθεί αλλά ταυτόχρονα και άπειρα μεγάλη" (επομένως δεν έχει διαστάσεις).
   
2. "Αυτή η απώτερη Οντότητα είναι και αντίληψη / συναίσθηση / συνειδητότητα" (chit). Είναι " το πραγματικό και απώτατο υποκείμενο που έχει εμπειρίες μέσα σε ένα άτομο".
   
3. "Αυτή η απώτερη Οντότητα είναι επίσης αίσθηση η οποία είναι η αίσθηση της χαράς" (ananda). Αφού η χαρά "είναι η ρίζα όλης της αγάπης, ειρήνης και ευτυχίας". Χαρακτηριστικά αναφέρεται ότι "υποφέρουμε μόνο όταν δεν μπορούμε να ζήσουμε όπως θα θέλαμε." Και ότι "η δυστυχία δεν είναι η ουσιώδης φύση του Είναι".

Ας συνδιάσουμε αυτό το τελευταίο με αυτό που έχει να μας πει ο Ζαρατούστρα (Νίτσε) για τους "περιφρονητές του σώματος". (τίτλος 4ου κεφαλαίου, πρώτου μέρους)
"(...)
"Το σώμα σου είναι μιά μεγάλη λογική, μια πληθωρικότητα με μια έννοια, ένας πόλεμος και μια ειρήνη, ένα κοπάδι και ένας βοσκός. Ένα όργανο του σώματος σου είναι και η μικρή λογική, αδελφέ μου, την οποία ονομάζεις "πνεύμα" - ένα μικρό εργαλείο και παιχνίδι της μεγάλης λογικής."
"Λες "Εγώ", και είσαι περήφανος για την λέξη. Αλλά είναι μεγαλύτερο αυτό στο οποίο δεν θέλεις να πιστέψεις - στο σώμα σου και τη μεγάλη του λογική: αυτό δεν λέει "Εγώ", αλλά κάνει "Εγώ"."
"Το τι νοιώθει η αίσθηση και το τι ξέρει το "πνεύμα" σου, ποτέ δεν τελειώνουν. Αλλά η αίσθηση και το πνεύμα θα θελήσουν να σε πείσουν ότι είναι το τέλος όλων των πραγμάτων: τόσο ματαιόδοξα είναι."
"Εργαλεία και παιχνίδια είναι: πίσω από αυτά βρίσκεται ο Εαυτός. Ακούει με τα αυτιά του πνεύματος και βλέπει με τα μάτια των αισθήσεων. Πάντα ακούει και ψάχνει: συγκρίνει, κυριαρχεί, κατακτά και καταστρέφει. Κυβερνά, και είναι κυβερνήτης του εγώ."
"Πίσω από τις σκέψεις και τα συναισθήματα, αδελφέ μου, στέκεται ένας ισχυρός κυβερνήτης, ένας άγνωστος σοφός- του οποίου το όνομα είναι Εαυτός. Μέσα στο σώμα σου βρίσκεται. Είναι το σώμα σου."
(...)
"Ο Εαυτός γελά με το εγώ σου και τα τολμηρά του ανασκιρτήματα. Τι είναι αυτά τα ανασκιρτήματα της σκέψης και οι πτήσεις της σκέψης για εμένα; ρωτάει. Μία παράκαμψη για το τέλος μου. Εγώ είμαι τα σχοινιά αυτής της μαριονέτας, εγώ και ο υποβολέας των ιδεών της."
"Ο Εαυτός λέει στο εγώ: "Νοιώσε πόνο εδώ!" Ύστερα το εγώ βασανίζεται και σκέφτεται πως θα μπορούσε να σταματήσει να υποφέρει- και αυτός είναι ο λόγος που φτιάχτηκε να σκέφτεται."
"Ο Εαυτός λέει στο εγώ: "Νοιώσε ηδονή εδώ!" Ύστερα το εγώ ευχαριστιέται και σκέφτεται πως θα μπορούσε να συχνά να ξαναευχαριστηθεί- και αυτός είναι ο λόγος που φτιάχτηκε να σκέφτεται."
(...)
"Ακόμα και εν μέσω της ανοησίας σας και της περιφρόνησής σας, εσείς οι περιφρονητές του σώματος, υπηρετείτε τον Εαυτό σας. Σας λέω: ο ίδιος ο Εαυτός σας θέλει να πεθάνει και στρέφει το πρόσωπο του μακρυά από την ζωή. Δεν είναι πια σε θέση να κάνει ότι θα ήθελε πάνω απ'όλα: να δημιουργήσει πέρα από τον Εαυτό του. Αυτό είναι που θα ήθελε να κάνει πάνω απ'όλα, αυτή είναι η πιο φλογερή του επιθυμία."
"Αλλά τώρα είναι πια αργά για αυτόν να το κάνει: έτσι ο Εαυτός σας θέλει να πάει κάτω, ω περιφρονητές του σώματος. Ο Εαυτός σας θέλει να πάει κάτω και γι'αυτό γίνατε περιφρονητές του σώματος! Γιατί δεν είστε πια ικανοί να δημιουργήσετε πέρα από τους εαυτούς σας."
"Και γι'αυτό είστε θυμωμένοι με την ζωή και με την γη. Μια ασυνείδητη ζήλεια μιλάει μέσα από την φθονερή ματιά της περιφρόνησής σας."
"Δεν θα ακολουθήσω το δρόμο σας, ω περιφρονητές του σώματος! Δεν είστε η γέφυρα για τον υπεράνθρωπο!"
"Τάδε έφη Ζαρατούστρα."